تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

12 - الحمد الأولی ، الحمد القصری : نام گرفتن سوره به این دو نام به این جهت است که در میان سور حامدات (467)، اولین و کوتاهترین سوره، حمد است .

13- الحمد، الدعاء ، الشکر : تسمیه سوره حمد بدین نامها، به دلیل اشتمال سوره بر حمد و دعا و شکر است . ص 266 .

مکان نزول

مکی یا مدنی بودن سوره مبارکه حمد، مورد اختلاف است؛ بیشتر مفسران بر آنند که در مکه نازل شده است . (468) برخی نیز آن را مدنی می دانند (469) و بعضی نیز قائلند که خدای سبحان برای تشریف این سوره و تأکید بر اهمیت آن، دوبار ( یک بار در مکه و بار دیگر در مدینه ) آن را فرو فرستاده است . (470)
اختلاف درباره مکی یا مدنی بودن سوره حمد ثمره تفسیری ندارد؛ زیرا مشتمل بر آیه ای نیست که معنایش به اختلاف نزول، مختلف و متفاوت شود، لیکن برای مکی بودن آن، دلایل چندی بیان داشته اند:
1 - خدای سبحان در سوره مبارکه حجر به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: و لقد اتیناک سبعا من المثانی و القران العظیم (471) . با توجه به این که سوره مبارکه حجر از سوره های مکی است و مراد از (سبعا من المثانی ) در آن، به شهادت روایات معصومین (علیهم السلام ) سوره حمد است (472) و از طرفی اعطای السبع المثانی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با لفظ ماضی (اتیناک) بیان شده است، پس سوره حمد نیز مکی است و قبل از سوره حجر نازل شده است .
2 - در روایات فریقین آمده است که قوام نماز به سوره مبارکه فاتحة الکتاب است: لا صلاة الا بفاتحة الکتاب (473) و نماز، پیش از هجرت در مکه تشریع شده است . استاد علامه طباطبایی (قدس سره ) می فرماید:
گرچه نماز با هیئت و ویژگیهای کنونی آن در شب معراج .تشریع شد، اما از آیات فراوانی در سوره های مکی از جمله آیه کریمه أرأیت الذی ینهی عبدا اذا صلی (474) بر می آید که در اوایل بعثت نیز اصل نماز، دست کم به صورت سجده و تلاوت بخشی از قرآن، تشریع شده بود . (475)
3 - در برخی از تفاسیر اهل سنت برای اثبات مکی بودن سوره مبارکه حمد به روایاتی از حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام )، استناد شده است؛ مانند: نزلت فاتحة الکتاب بمکة من کنز تحت العرش (476) در جوامع روایی شیعی نیز حدیثی به این صورت از آن حضرت (علیه السلام ) نقل شده است: فأول ما نزل علیه بمکة فاتحة الکتاب ... (477) . همچنین حضرت امام صادق (علیه السلام ) می فرماید: فأول ما نزل علی رسول الله بمکة بعد أن نبی ء الحمد (478)