تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

2 - فاتحة الکتاب ، فاتحة القرآن : این سوره مبارکه که به عقیده بسیاری از مفسران و پژوهشگران علوم قرآنی اولین سوره ای است که به طور کامل بر قلب مطهر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است (442) و در تنظیم سوره های قرآن نیز سرآغاز کتاب الهی است و قرآن به آن آغاز

می گردد و از همین رو فاتحة الکتاب یا فاتحة القرآن نام گرفته است .
از سوره مبارکه حمد در روایات فراوانی با نام فاتحة الکتاب یاد شده است مانند: (لا صلاة الا بفاتحة الکتاب ) (443)، لا صلاة لمن لم یقرأ بفاتحة الکتاب (444) . از این روایات بر می آید که سوره مبارکه حمد از عصر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با نام فاتحة الکتاب شناخته شده بود و مسلمانان با همین نام از آن یاد می کردند .

3- السبع المثانی : این نام را خدای سبحان در مقام اظهار امتنان بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر این سوره نهاده است: و لقد اتیناک سبعا من المثانی و القران العظیم (445) . مراد از (سبعا من المثانی ) در این آیه، بر اساس روایات وارده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان

(علیهم السلام )، هماهن سوره مبارکه حمد است . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: فأفرد الامتنان علی بفاتحة الکتاب و جعلها بازاء القرآن العظیم (446)
کلممه السبع در این ترکیب، ناظر به شمار آیات این سوره و کلمه المثانی نشانه وصفی است که سراسر قرآن کریم و از جمله سوره مبارکه حمد به آن موصوف شده است : ( کتابا متشابها مثانی ) (447) و آن انثناء، انعطاف و گرایش خاصی است که آیات قرآن نسبت به یکدیگر دارد و هر یک از آیات آن با سایر آیاتش تفسیر می شود: ... ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض (448)
سوره مبارکه حمد از مواهب معنوی عظیمی است که در این حدیث از اعطای آن به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم، با تعبیر منت (نعمت بزرگ و سنگین ) و امتنان یاد شده است؛ همان گونه که اصل رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در قرآن کریم با این تعبیر آمده است لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من أنفسهم (449)
آیه 87 سوره مبارکه حجر، از قرآن کریم به عنوان کتابی عظیم که از کانون و مبدأ عظمت تنزل یافته است یاد می کند: ( و القرآن العظیم ) و برای تبیین جلالت شأن و رفعت جایگاه سوره مبارکه حمد نیز آن را معادل و همتای هه قرآن قرار داده، با تعبیری تکریم آمیز (نکره عیر موصوفه سبعا ) آن را بزرگ می شمارد .

4- الشفاء ، الشافیة : قرآن کریم برای شفای دردهای درونی بیماریهای قلبی، یعنی جهل و رذایل اخلاقی، از سوی شافی مطلق، خدای سبحان، نازل شده است: و ننزل من القران ما هو شفاء و رحمة (450) ( و شفاء لما فی الصدور ) (451) و سوره مبارکه حمد نیز که برترین سوره قرآنی و

عصاره معارف آن است، در روایات سوره شفابخش نام گرفته است: فاتحة الکتاب شفاء من کل داء (452)، من لم یبرأه الحمد لم یبرأه شی ء (453) .
گرچه تلاوت سوره حمد شفابخش بیماریهای تن نیز هست و در این امر مجرب، هیچ تردیدی نیست، اما مهم، بیماریهای جان است که قرآن کریم عهده دار درمان آنهاست و سوره حمد نیز چون عصاره قرآن است، عصاره درمانهای قرآن نیز خواهد بود . بنابراین، کلام امام باقر (علیه السلام ) ( من لم یبرأه الحمد ...) نیز بدین معناست که اگر جهل و رذایل اخلاقی کسی با معارف سوره حمد درمان نشود، دیگر سوره های قرآن نیز برای او سودمند نخواهد بود .