تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

1- أم الکتاب ، أم القرآن : نامگذاری سوره حمد به این دو نام ، که در روایات فراوانی به نقل فریقین آمده است، از این روست که مشتمل بر عصاره معارف قرآن کریم است .

معارف قرآنی دارای سه بخش مبدأشناسی، معادشناسی و رسالت شناسی است و کلام منسوب به حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام ) نیز که فرمودند: رحم الله امرأ علم من أین و فی أین و الی أین ناظر به شناخت همین اصول سه گانه است . سوره مبارکه فاتحة الکتاب نیز مشتمل بر معرفتهای یاد شده است؛ زیرا بخش آغازین آن مربوط به مبدأ و ربوبیت مطلق او بر عوالم هستی و همچنین صفات جمالی او مانند رحمت مطلق و رحمت خاص است و بخش میانی آن (مالک یوم الدین ) ناظر به معاد و ظهور مالکیت مطلقه خدای سبحان در قیامت است و بخش پایانی آن که سخن از حصر عبادت و استعانت در خدای سبحان و طلب هدایت به صراط مستقیم دارد (ایاک نعبد ... و لا الضالین )، مربوط به هدایت و ضلالت در سیر از مبدأ تا معاد است و مدار و محور آن مسئله وحی و رسالت است . پس اصول معارف قرآنی در این سوره ترسیم شده است .
حکیم متأله و مفسر ژرف اندیش، صدر المتألهین شیرازی درباره این سوره مبارکه می گوید:
نسبت سوره فاتحه به قرآن، همانند نسبت انسان (جهان کوچک ) به جهان ( انسان بزرگ است و هیچ یک از سور قرآنی در جامعیت، همتای این سوره نیست . کسی که نتواند از سوره مبارکه فاتحه بخش عمده ای از اسرار علوم الهی و معالم ربانی (مبدأشناسی، معادشناسی، علم النفس و ...) را استنباط کند، عالم ربانی نیست و به تفسیر این سوره، آن گونه که باید، راه نیافته است . (441)

2 - فاتحة الکتاب ، فاتحة القرآن : این سوره مبارکه که به عقیده بسیاری از مفسران و پژوهشگران علوم قرآنی اولین سوره ای است که به طور کامل بر قلب مطهر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است (442) و در تنظیم سوره های قرآن نیز سرآغاز کتاب الهی است و قرآن به آن آغاز

می گردد و از همین رو فاتحة الکتاب یا فاتحة القرآن نام گرفته است .
از سوره مبارکه حمد در روایات فراوانی با نام فاتحة الکتاب یاد شده است مانند: (لا صلاة الا بفاتحة الکتاب ) (443)، لا صلاة لمن لم یقرأ بفاتحة الکتاب (444) . از این روایات بر می آید که سوره مبارکه حمد از عصر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با نام فاتحة الکتاب شناخته شده بود و مسلمانان با همین نام از آن یاد می کردند .

3- السبع المثانی : این نام را خدای سبحان در مقام اظهار امتنان بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر این سوره نهاده است: و لقد اتیناک سبعا من المثانی و القران العظیم (445) . مراد از (سبعا من المثانی ) در این آیه، بر اساس روایات وارده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان

(علیهم السلام )، هماهن سوره مبارکه حمد است . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: فأفرد الامتنان علی بفاتحة الکتاب و جعلها بازاء القرآن العظیم (446)
کلممه السبع در این ترکیب، ناظر به شمار آیات این سوره و کلمه المثانی نشانه وصفی است که سراسر قرآن کریم و از جمله سوره مبارکه حمد به آن موصوف شده است : ( کتابا متشابها مثانی ) (447) و آن انثناء، انعطاف و گرایش خاصی است که آیات قرآن نسبت به یکدیگر دارد و هر یک از آیات آن با سایر آیاتش تفسیر می شود: ... ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض (448)
سوره مبارکه حمد از مواهب معنوی عظیمی است که در این حدیث از اعطای آن به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم، با تعبیر منت (نعمت بزرگ و سنگین ) و امتنان یاد شده است؛ همان گونه که اصل رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در قرآن کریم با این تعبیر آمده است لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من أنفسهم (449)
آیه 87 سوره مبارکه حجر، از قرآن کریم به عنوان کتابی عظیم که از کانون و مبدأ عظمت تنزل یافته است یاد می کند: ( و القرآن العظیم ) و برای تبیین جلالت شأن و رفعت جایگاه سوره مبارکه حمد نیز آن را معادل و همتای هه قرآن قرار داده، با تعبیری تکریم آمیز (نکره عیر موصوفه سبعا ) آن را بزرگ می شمارد .