تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

نامهای سوره

قرآن کریم اسماء و صفات فراوانی دارد و سوره حمد نیز که ام القرآن و مشتمل بر عصاره معارف قرآنی است، به همین مناسبت دارای نامها و القاب بسیاری است . نامهای معروف این سوره عبارت است از:ام الکتاب، فاتحة الکتاب، السبع المثانی و حمد، و نامهای غیر مشهور آن، فاتحة القرآن، القرآن العظیم، الوافیة، الکافیة الشافیة، الشفاء، الصلاة، الدعاء، الأساس، الشکر، الکنز، النور، السؤال، تعلیم المسألة، المناجاة، التفویض، (سورة ) الحمد الاولی و الحمد القصری است .

1- أم الکتاب ، أم القرآن : نامگذاری سوره حمد به این دو نام ، که در روایات فراوانی به نقل فریقین آمده است، از این روست که مشتمل بر عصاره معارف قرآن کریم است .

معارف قرآنی دارای سه بخش مبدأشناسی، معادشناسی و رسالت شناسی است و کلام منسوب به حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام ) نیز که فرمودند: رحم الله امرأ علم من أین و فی أین و الی أین ناظر به شناخت همین اصول سه گانه است . سوره مبارکه فاتحة الکتاب نیز مشتمل بر معرفتهای یاد شده است؛ زیرا بخش آغازین آن مربوط به مبدأ و ربوبیت مطلق او بر عوالم هستی و همچنین صفات جمالی او مانند رحمت مطلق و رحمت خاص است و بخش میانی آن (مالک یوم الدین ) ناظر به معاد و ظهور مالکیت مطلقه خدای سبحان در قیامت است و بخش پایانی آن که سخن از حصر عبادت و استعانت در خدای سبحان و طلب هدایت به صراط مستقیم دارد (ایاک نعبد ... و لا الضالین )، مربوط به هدایت و ضلالت در سیر از مبدأ تا معاد است و مدار و محور آن مسئله وحی و رسالت است . پس اصول معارف قرآنی در این سوره ترسیم شده است .
حکیم متأله و مفسر ژرف اندیش، صدر المتألهین شیرازی درباره این سوره مبارکه می گوید:
نسبت سوره فاتحه به قرآن، همانند نسبت انسان (جهان کوچک ) به جهان ( انسان بزرگ است و هیچ یک از سور قرآنی در جامعیت، همتای این سوره نیست . کسی که نتواند از سوره مبارکه فاتحه بخش عمده ای از اسرار علوم الهی و معالم ربانی (مبدأشناسی، معادشناسی، علم النفس و ...) را استنباط کند، عالم ربانی نیست و به تفسیر این سوره، آن گونه که باید، راه نیافته است . (441)

2 - فاتحة الکتاب ، فاتحة القرآن : این سوره مبارکه که به عقیده بسیاری از مفسران و پژوهشگران علوم قرآنی اولین سوره ای است که به طور کامل بر قلب مطهر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است (442) و در تنظیم سوره های قرآن نیز سرآغاز کتاب الهی است و قرآن به آن آغاز

می گردد و از همین رو فاتحة الکتاب یا فاتحة القرآن نام گرفته است .
از سوره مبارکه حمد در روایات فراوانی با نام فاتحة الکتاب یاد شده است مانند: (لا صلاة الا بفاتحة الکتاب ) (443)، لا صلاة لمن لم یقرأ بفاتحة الکتاب (444) . از این روایات بر می آید که سوره مبارکه حمد از عصر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با نام فاتحة الکتاب شناخته شده بود و مسلمانان با همین نام از آن یاد می کردند .