تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

سوره حمد از دیدگاه قرآن و عترت (ع)

سوره مبارکه حمد که فاتحه کتاب و سرآغاز کلام خدای سبحان است، در مقال الهی به گونه ای تکریم آمیز، همتای قرآن عظیم قرار گرفته است: و لقد اتیناک سبعا من المثانی و القران العظیم (431) و در اخبار نبوی صلی الله علیه و آله و سلم و سخنان عترت طاهرین (علیهم السلام ) نیز با نامها و اوصافی چون: جامعترین حکمت ، گنج عرشی ، شریفترین ذخیره در گنجینه های عرش الهی ، سوره شفابخش ، نعمت بزرگ و سنگین و برترین سوره قرآن از آن یاد شده است: لیس شی ء من القرآن و الکلام جمع فیه من جوامع الخیر و الحکمة، ما جمع فی سورة الحمد (432)، ان فاتحة الکتاب أشرف ما فی کنوز العرش (433)، فاتحة الکتاب شفاء من کل داء (434)،فأفرد الامتنان علی بفاتحة الکتاب (435)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هنگام پیشنهاد آموزش این سوره به جابر بن عبدالله انصاری، آن را برترین سوره کتاب خدا معرفی کرد: ألا أعلمک أفضل سورة أنزلها الله فی کتابه؟ قال: فقال له جابر: بلی بأبی أنت و أمی یا رسول الله علمنیها . فعلمه الحمد، أم الکتاب (436) چنانکه در حدیثی دیگر میزان این برتری را نیز مشخص کرده، فرمود: لو أن فاتحة الکتاب وضعت فی کفة المیزان و وضع القرآن فی کفة لرجحت فاتحة الکتاب سبع مرات (437) نیز آن حضرت سوره حمد را با کتابهای آسمانی سنجیده، فرمود: و الذی نفسی بیده ما أنزل الله فی التوراة و لا فی الانجیل و لا فی الزبور و لا فی القرآن مثلها هی أم الکتاب (438)
این سوره که با تعظیم نام خدای رحمان و رحیم آغاز می شود و با ستایش و برشماری صفات جمال و جلال خدای سبحان و حصر عبادت و استعانت در او تداوم می یابد و با مسئلت هدایت از ساحت کبریایی اش پایان می گیرد، با همه ایجاز و اختصاری که دارد، مشتمل بر عصاره معارف گسترده قرآن کریم است؛ زیرا خطوط کلی و اصول سه گانه معارف دینی، مبدأشناسی، معادشناسی و رسالت شناسی است که مایه هدایت سالکان به صلاح دنیا و آخرت است و سوره حمد با موجزترین الفاظ و روشنترین معانی، آن اصول سه گانه را بیان کرده، راه سلوک آدمی به سوی پروردگارش را نشان می دهد .
سوره مبارکه فاتحة الکتاب، کلام خدای سبحان است، ولی به نیابت از عبد سالکی که چهره جان خویش را متوجه ذات اقدس خداوند کرده، به رازگویی محبانه و عاشقانه با او می پردازد .
خدای سبحان در این سوره، ادب تحمید، شیوه اظهار بندگی و راه سخن گفتن عبد سالک با رب مالک را به سالکان کویش آموخته است و آن را پایه عمود دین قرار داده: لا صلاة الا بفاتحة الکتاب (439)، ده بار تلاوت آن را در هر شبانه روز، بر متقربان به فرایض، فرض و چندین برابر آن را به شائقان قرب نوافل سفارش کرده است .
اگر سوره مبارکه حمد، مشتمل بر عصاره معرفتهای قرآنی، که همان اسرار مبدأ و معاد و دانش سلوک انسان به سوی پروردگار است، نمی بود، این گونه در کتاب خدا همتای قرآن عظیم (440) قرار نمی گرفت و در کلام اسوه های سلوک الی الله (اهل بیت علیهم السلام ) با عظمت از آن یاد نمی شد .

نامهای سوره

قرآن کریم اسماء و صفات فراوانی دارد و سوره حمد نیز که ام القرآن و مشتمل بر عصاره معارف قرآنی است، به همین مناسبت دارای نامها و القاب بسیاری است . نامهای معروف این سوره عبارت است از:ام الکتاب، فاتحة الکتاب، السبع المثانی و حمد، و نامهای غیر مشهور آن، فاتحة القرآن، القرآن العظیم، الوافیة، الکافیة الشافیة، الشفاء، الصلاة، الدعاء، الأساس، الشکر، الکنز، النور، السؤال، تعلیم المسألة، المناجاة، التفویض، (سورة ) الحمد الاولی و الحمد القصری است .

1- أم الکتاب ، أم القرآن : نامگذاری سوره حمد به این دو نام ، که در روایات فراوانی به نقل فریقین آمده است، از این روست که مشتمل بر عصاره معارف قرآن کریم است .

معارف قرآنی دارای سه بخش مبدأشناسی، معادشناسی و رسالت شناسی است و کلام منسوب به حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام ) نیز که فرمودند: رحم الله امرأ علم من أین و فی أین و الی أین ناظر به شناخت همین اصول سه گانه است . سوره مبارکه فاتحة الکتاب نیز مشتمل بر معرفتهای یاد شده است؛ زیرا بخش آغازین آن مربوط به مبدأ و ربوبیت مطلق او بر عوالم هستی و همچنین صفات جمالی او مانند رحمت مطلق و رحمت خاص است و بخش میانی آن (مالک یوم الدین ) ناظر به معاد و ظهور مالکیت مطلقه خدای سبحان در قیامت است و بخش پایانی آن که سخن از حصر عبادت و استعانت در خدای سبحان و طلب هدایت به صراط مستقیم دارد (ایاک نعبد ... و لا الضالین )، مربوط به هدایت و ضلالت در سیر از مبدأ تا معاد است و مدار و محور آن مسئله وحی و رسالت است . پس اصول معارف قرآنی در این سوره ترسیم شده است .
حکیم متأله و مفسر ژرف اندیش، صدر المتألهین شیرازی درباره این سوره مبارکه می گوید:
نسبت سوره فاتحه به قرآن، همانند نسبت انسان (جهان کوچک ) به جهان ( انسان بزرگ است و هیچ یک از سور قرآنی در جامعیت، همتای این سوره نیست . کسی که نتواند از سوره مبارکه فاتحه بخش عمده ای از اسرار علوم الهی و معالم ربانی (مبدأشناسی، معادشناسی، علم النفس و ...) را استنباط کند، عالم ربانی نیست و به تفسیر این سوره، آن گونه که باید، راه نیافته است . (441)