فهرست کتاب


پرده پندار (تحلیلی از غفلت در پرتو خطبه 174 نهج البلاغه)

احد فرامرز قراملکی

7-7) خیالپردازی

ذوق شاعرانه و خیالپردازی علیرغم حسن فراوان، از این آفات برخوردار است که اگر جانشین تأمل و فهم قرار گیرد، غفلت و بی خبری را سبب می شود. منطق دانان بیان کرده اند که جملات خیال برانگیز شاعرانه مفید تصدیق و کاشف امر واقع نیستند بلکه از ابزارهایی برای برانگیخته شدن هستند. غوطه ور شدن به تخیلات شاعرانه در مواضعی که هشیاری لازم است، فرد را نسبت به حقایق امور غافل می سازد. یکی از عوامل غفلت ناشی از خیالپردازی، استفاده نابجا از تمثیل است. اگر چه سود بردن از تمثیل در مقام بیان مقصود مفید است و موجب تقرب مراد به ذهن مخاطب است اما استفاده از تشبیه و تمثیل خیالپردازانه به جای دلیل در مقام استدلال، کاربرد نابجا و غفلت آور از آن است. بسیاری از اشتباهات و لغزشها، ناشی از تشبیهات بی دلیل و تمثیلات غلط است. چنانکه بسیار دیده شده است که کسانی همه جهان را به صورت سطحی شبیه انسان تصور مرده و مدلهایی انسانی را برای حل مسائلی داده اند که هیچگونه شباهتی با مسائل انسانی ندارد. اساساً نشاندن تشبیه و تمثیل، به جای استدلال، شیوه خطرناک و ضلالت باری است که باید از آن پرهیز کرد. پای استدلالیان را مانند چوب انگاشتن و این طریق بی تمکین بودن آن را نتیجه گرفتن و از مصادیق اخذ تمثیل به جای استدلال است:
پای استدلالیان چوبین بود - پای چوبین سخت بی تمکین بود
مدیری که تصویر خویش از کارکنان را بر تمثیل ماشین انگارانه سازمان بنا کند، کارکنان خود را نه تنها مانند بلکه عین پیچ و مهره و یا سیستمهای مکانیکی خواهد دید و از ابعاد عاطفی، روانی، ایمانی و سایر اضلاع انسانی آنها بی خبر است. تمثیلهای خیال پردازانه فرد را از بینش واقع بینانه محروم ساخته و او را به تصویرهای یک بعدی و خطاهای کنه و وجه و یا تصویرهای وارونه سوق می دهند.
بر خیالی صلحشان و جنگشان - و رز خیالی فخرشان و ننگشان (180)

گفتار هشتم عوامل روانی غفلت

دایماً غفلت زگستاخی دمد - گر برد تعظیم از دیده رمد

چکیده

غفلت علاوه بر عوامل معرفتی، دارای علل روانی نیز هست. روحیه ساده انگاری و عافیت طلبی، پیروی از ظن و گمان و تبعیت از هوی و هوس چشم فرد نابینا و گوش فرد ناشنوا می سازد. گستاخی و گناه آلودگی غفلت می آورد و اقبال مردم و تملق چاپلوسان بر غفلت می افزاید. لقمه حرام همانند پیروی کورکورانه از شخصیت ها و شعارها سبب بی خبری و غفلت می شود. خیالپردازی انسان را از هشیاری به واقعیت دور می سازد. توجه مثبت مشروط نیز بر اساس نظریه روان شناسان از عوامل غفلت است. سنت زدگی پرده پندار را افزونتر می سازد. پیشگیری و درمان غفلت از طریق یافتن علل و علاج آن میسور است.