فهرست کتاب


پرده پندار (تحلیلی از غفلت در پرتو خطبه 174 نهج البلاغه)

احد فرامرز قراملکی

174

من خطبه له علیه السلام
ایها الغافلون غیر المغفول عنهم و التارکون و الماخوذ منهم، مالی اراکم عن الله ذاهبین، والی غیره راغبین، کانکم نعم اراح بحا سائم الی مرعی و بی و مشرب دوی. انما هی کالمعلوفه للمدی. لا تعرف ماذا یراد بحا اذا احسن الیها، تحسب یومها دهرها، و شبعها امرها. ولله لو شئت ان اخبر کل رجل منکم بمخرجه و مولجه و جمیع شانه لفعلت، ولکن اخاف ان تکفروا فی برسول لله و صلی الله علیه و آله الا و انی مفیضیه الی الخاصه ممن یومن ذلک منه. والذی بعثه بالحق، و اصطفاه علی الخلق، ما انطق الا صادقا و قد عهد الی بذلک کله و بمهلک من یهلک، و منجی من ینجو، و مال هذا الامر. و ما ابقی شیئا یمر علی راسی الا افرغه فی اذنی و افضی به الی. ایها الناس انی و الله ما احثکم علی طاعه الا و اسبقکم الیها، و لا انها کم عن معصیه الا و اتناهی قبلکم عنها.

خطبه 174

و از خطبه های آن حضرت است
ای بیخبران که شما را واگذاشته اند. و واگذارندگان فرمان که بازخواست بر آنان نوشته اند، چیست که می بینم از خدا رویگردانید و جز او را خواهانید؟ چارپایانی را مانید که شبان، آنها را در کشتزاری سر دهد، و با خیز، و آبشخوری دردانگیز. گوسفندی را مانید که چرد، فربه شود و زیر کارد رود، و نداند از آن چه خواهند و با او چه کنند! اگر بداند نیکی کنند روز خود را روزگارش پندارد (19) و سیری اش را پایان کار.به خدا اگر خواهم هر یک از شما را خبر دهم که از کجا آمده، و به کجا رود، و سرانجام کارهای او چه بود، لیکن ترسم که در باره من به راه غلو روید و مرا به رسول خدا صلی الله علیه و آله تفضیل نهید. من این راز با خاصگان درمیان می گذارم که بیمی بر ایشان نیست، و به آنان اطمینان دارم به خدایی که او را برانگیخت و بر مردمان برتری بخشید، جز سخن راست بر زبان نمی آورم، و رسول خدا مرا از این حادثه ها آگاه ساخته است، و هلاکت آن کس را که هلاک شود، و رهایی آنرا که نجات یابد به من گفته است، از پایان کار خبر داده است. و چیزی که در خاطرم می گذشت باقی نگذاشت جر آنکه آن را به گوشم فروخواند؛ و سخن آن را با من راند. ای مردم!من خدا من شما را به طاعتی بر نمی انگیزم، جز که خود، پیش از شما به گذاردن آن بر می خیزد. و شما را از مصیبتی باز نمی دارم، جز آنکه خود پیش از شما آن را فرو می گذارم.

روش خطبه در غفلت ستانی

غفلت زدایی و برداشتن پرده پندار از دیدگان مردم، جایگاه مهمی در تعالیم انبیا الهی دارد. امام علی (ع)نیز در تداوم تعالیم روشنگر پیامبران بر تحذیر مردم از غفلت، تاکید فراوان دارد. حضرت در مواقع گوناگون نهج البلاغه، بالغ بر سی پنج مورد به صراحت در خصوص غفلت هشدار بر بی خبران سخن گفته است. (20) خطبه 174 به بیان همین موضوع اختصاص یافته است و لذا می توان آن را هشدار بر غافلان خواند. این خطبه دارای دو فراز - به ظاهر - مستقل از هم است: فراز نخست توصیف حال غافلان و ترسیم روشن از بی خبری آدمی است و فراز دوم ترسیم برخی از ابعاد شخصیتی حضرت است. در شرح این خطبه، ارتباط وثیق و نظم شگفت انگیز بین دو فراز یاد شد بیان خواهد شد. امام علی (ع)در توصیف احوال بی خبران روش خاصی دارند. با تأمل در این روش و مقایسه آن با زبان رایج در منابع نزد دانشمندان مسلمان می توان سر اثر بخشی سخن حضرت امیر (ع)را کشف کرد و آن را الگوی زبان اخلاق قرار داد. ایشان در آن مقام دو شیوه اخذ فرموده اند: بیان استدلالی و زبان تمثیلی. وجه مشترک بین این دو شیوه، انگیزشی بودن زبان است. بیان تمثیلی و زبان انگیزشی، امروزه در کتابهای اخلاقی مورد بی مهری واقع می شود و غالب مکتوب در علم اخلاق، فاقد این دو عنصر اساسی است. غفلت تاز حالات جوانحی است که آشکار و ظاهر نیست لذا عالم اخلاق در خطاب عمومی، محتاج زبان تمثیلی است تا تصویری روشن و متامیز از غفلت را به نحو مملوس و محسوس در اختیار ذهن و زبان توده مردم قرار دهد. (21)زبان تمثیلی و آوردن مثل در بیان حقایق الهی مورد استفاده فراوان وحی قرار گرفته است، از اینرو شیوه حضرت علی (ع) منشا قرآنی دارد. به همین دلیل در این دفتر، تبیین غفلت تا ابعاد و آثار در ادبیات روایی و عرفانی غالباً با استفاده از زبان تمثیلی صورت گرفته است.