شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

نویسنده : محمد تقی فلسفی

مقدمه:

دفتر نشر فرهنگ اسلامی بخش اول و دوم کتاب شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق از صحیفه سجادیه را چاپ و توزیع نموده است و اینک بخش سوم آن را به چاپ رسانیده و تقدیم علاقه مندان می نماید.
ترجمه و تفسیر دعای مکارم الاخلاق از خطیب نامی معاصر و دانشمند معظم، جناب آقای محمد تقی فلسفی، واعظ مشهور است که ابتدا در حوزه علمیه قم با حضور جمعی از دانشجویان روحانی شروع شد و سپس در جلسات متعددی در تهران ادامه یافت و پس از توضیح و تشریح پاره ای از مطالب و اضافه نمودن برخی از آیات از ناحیه معظم له، شرح و تفسیر دعا روشنتر گردید.
دفتر نشر فرهنگ اسلامی اطمینان دارد که سومین بخشی از کتاب شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق نیز همانند بخش اول و دوم مورد استقبال و استفاده عموم قرار می گیرد و به علاقه مندان مکارم اخلاق و سجایای انسانی، راه تعالی و تکامل را ارائه می نماید و با استمداد و راهنمایی دعای امام سجاد (ع) زمینه تعالی و تکامل معنوی آنان را فراهم می سازد.
دفتر نشر فرهنگ اسلامی

فهرست مندرجات
61 میانه روی - اهل حق و صواب 18-1.
اعتدال در شئون زندگی، معنی قصد و اقتصاد، رعایت میانه روی، اقتصاد در امر مال و عبادت، عبادت و رعایت اعتدال، الهام میانه روی، لباس اهل تقوی، حد سخاوت و بخل، توازن هزینه و درآمد، زیادی مال یا حجت الهی، آمادگی روحی در مشکلات، سه مزیت گرانقدر، معنی سداد، شناخت صواب از خطا، به کار بستن اوامر الهی، پیامبر (ص) و معرفی مال، اسیران و مال و بت، شعیب و گفتار گمراهان، آزادگان واقع بین، سخنی از حضرت حسین (ع)، استقامت بلال، مکالمه بلال و عمر، بلال و خودداری از بیعت، توصیه پیامبر (ص) به علی (ع)، ثبات قدم در شهادت و اسارت.
62 هدایت و راهنمایی - در خواست شایستگی 37-19
یکی از اسماء الهی، بهترین سخن، شرایط هدایت و ارشاد، پیامبر (ص) و دعوت آگاهانه، مسئوولیت چشم و گوش، توجه به ابعاد ارشاد، توضیحی درباره دعا، ایمان داشتن به گفته خود، ریا کاری در اظهار علم، هدایت مردم از راه عمل، ارزش عالم عامل، شدیدترین افسوس در قیامت، هدایت مردم در جمیع ابعاد، زیانکاری اهل بطالت، تواضع امام سجاد (ع)، معنی صالح، ادای حق خالق و خلق، ارزش ایمان و عمل صالح، مقام رفیع صالحین، بازار دنیا و نقد عمر، تجارت نجات بخش، پیوستن به صالحین، نا آگاهی یک مسلمان، شناخت راه سعادت، در خواست نابجا.
63 درخواست پیروزی قیامت - به سلامت گذشتن از صراط 56-39
دو درخواست سعادت بخش، توضیحی درباره فوز، نظریه بی اساس، پایمال شدن انسانیت، منطق خداپرستان، خودسازی برای آخرت، جمع بین دنیا و آخرت، پیروزی کاذب، شناخت پیروزی بزرگ، قرآن و معرفی فوز عظیم، رضوان الهی یا بزرگترین فوز، امام و تمنای فوز معاد، ارزش تلاش برای معاش، بردگان ثروت و مال، معنی مرصاد، صراط مستقیم تکوینی، صراط مستقیمی تشریعی، انسانیت یا صراط مستقیم، هوی پرستی یا حیوانیت، اندازه گیری غرایز، اثر صراط خدا و هوی، صراط دنیا و صراط آخرت، خطر مظلمه خلق، تصفیه حساب مردم.
64 عوامل استخلاص نفس - عوامل اصلاح نفس 74-57
امام (ع) و دو درخواست مهم، معنی نفس در کتاب مجید، کلام حضرت مسیح (ع)، منشأ اعمال خوب و بد، بیان رسول (ص)، صعود عمل صالح، جمله دوم دعا، ارزش عقل، اعمال قوه عقل، عقل و اصلاح نفس، عقل دوستی راستگو، نفس ملهمه، وجدان اخلاقی و اصلاح نفس، تخلف از دستور وجدان، معیار خوب و بد، تفاوت وجدان فطری و تربیتی، قدرت نفس اماره، دشمنترین دشمنان.
65 پناه دلهای غمگین - امید محرومان - فریادرس گرفتاران 92-75
معنی دو لغت، منشأ حزن انسانها، پیامبر (ص) و مرگ فرزند، حزن علی (ع) در مرگ فاطمه (س)، طبیعی بودن حزن، امام صادق (ع) و فرزند بیمارش، رضا به قضای خداوند، مادری صابر و بردبار، سخنی آرامش بخش، عبدالله بن ابی طلحه، تحمل در پرتو ایمان، روایتی شایان دقت، نظام جهان بر وفق مصلحت، علامت ایمان واقعی، اسلام و تعاون، مجازات رد نیازمند، صبر فاقد اجر، روایتی از رسول اکرم (ص)، خداوند و مصلحت مؤمن، علل مشقتها در زندگی، بهترین معاش، پناه مظلومان، دعای امام صادق (ع).
66 جایگزین از دست رفته ها - صالح به جای فاسد شده ها - مقبول به جای مطرودها 110-93
امام (ع) و سه درخواست، عالم ناپایدار، ابداع جهان، دنیای متحول، آخرت عالم پایدار، مرگ یا قضای حتمی، مرگ عامل نوسازی، موازنه موالید، مشیت حق و توازن موالید، مرگ پیامبران، پیامبر خلف جایگزین سلف، نسخ یا تغییر حکم، عوض شدن قبله مسلمین، عافیت به جای بلا، صدقه و دفع بلا، پاداش انفاق بهترین، عالم کون و فساد، خداوند و خزاین اشیاء، خزاین الهی، مال و تقدیر الهی، پست و بلند روزگار، نارضایی خداوند، اراده الهی در آزادی بشر، وظیفه افراد با ایمان، مربی آگاه و خودسازی، امام (ع) و تذکر آموزنده.
67 درخواست کفایت از عیبجویی مردم - تمنای امنیت زور معاد - درخواست حسن ارشاد مردم 127-111
سه درخواست امام (ع)، آلودگی زبان بشر، توقعی نا شدنی، سخنان مردم به لقمان و پسرش، توجه داشتن به رضای خدا، امام باقر (ع) و موعظه حکیمانه، دل بر گرفتن از مدح و ذم مردم، تفاوت سخن مؤمن و منافق، موضع زبان عاقل و احمق، بدبینی افراد بد، نمونه ای از کفایت خداوند، تشویق مردم در روز حساب، امام (ع) و درخواست ایمنی، تمنای هدایت خلق، هدایت در حفظ زبان، ارزش سکوت در جامعه، ارزش عقل و تکلم، مقایسه سخن و سکوت، سه راه برای اصلاح زبان، رابطه ایمان و حفظ زبان، خطر بزرگ زبان، عذاب بی نظیر زبان.
68 درخواست دفع عوامل ضرر و زیان - تقاضای نعمت غذا 146-129
معنی درأ و لطف، بلایای گوناگون، بلایایی از بالای سر، بلایایی از زیر پا، بلایای اجتماعی، بلایای فردی، مرگهای ناگهانی، علم الهی به همه بلایا، اثر رفق و مدارا، دفع بلا از راه خشونت، گرداندن بلا از راه لطف، معنی غذا و نعمت، نظام عالم و تغذیه موجودات زنده، ارتزاق بشر و سایر موجودات، بشر و تسخیر طبیعت، نبات و حیوان و محدودیت، انسان و غذای حلال و حرام، اندرز لقمان به فرزندش، بی صبری و حرام خواری، استفاده از رزق حلال، خطر ناامنی، گرسنگی و امتحان خداوند.
69 امام و درخواست اصلاح - تمنای مداوا و درمان 163-147
معنی اصلاح و کرم، افراد لایق و اصلاح جامعه، افراد مانع اصلاح، سستی افراد در اقامه حق، منافقین افساد گر، پیامبران و اصلاح بشر، اصلاح عمومی و خصوصی، حکومت بنی امیه و اختناق، قرآن و کلمه کریم، یوسف صدیق و کرامت، صنع و مداوا، بیماری های روحی، مجنون واقعی، امام (ع) و درمان آلام روحی، دردهای امام صادق (ع)، نسبتهای ناروا به امام (ع).
70 سایه رحمت الهی - جامه خشنودی خداوند 181-165
امام (ع) و دو خواسته مهم، ارزش سایه در مناطق گرم، آنجا که تابش آفتاب نعمت است، سایه ماه رمضان، سایه الهی در قیامت، امام (ع) و سایه خداوند، نصرت الهی بی واسطه و با واسطه، شفاعت شفعاء در قیامت، عظمت رضوان الهی، معنی جلله در کلام امام (ع)، سرآمد طاعت الهی، مراقبت در جلب رضای خداوند، آمیختن خوب و بد، حدیث آموزنده ای از امام سجاد (ع)، حفظ مصالح اجتماعی، معامله رضای مخلوق به سخط خالق، ادای وظیفه از درون و برون، رضا به قضای حق، انسانها و تفاوتهای حکیمانه، معرفت بیشتر و رضای فزونتر، مؤمنین واقعی.
71 گزینش حق در امور مشکل - انتخاب پاکیزه تر در کارهای مشابه - در تناقض ملل مرضی خدا را گزیدن 199-183
استمداد از خدا در سه امر مهم، پی بردن قاضی به واقع پنهان، برتری علی (ع) در امر قضا، مادر واقعی و نفی ولد، حکم علی (ع) بر وفق رضای خداوند، وجدان دینی و اعتراف مادر، قضاوت جالبی از علی (ع)، دعوایی پیچیده و مبهم، غریزه حب ذات و رفع ابهام، مثالی در توضیح کلام امام (ع)، توفیق انجام کار بهتر، سخنی از علامه سید علی خان، اطلاق کلمه دین در قرآن شریف، کلامی از حضرت رضا (ع)، ضرورت فرمانروا در جامعه، سه منافق، تناقض بین مسلمان و یهود، تناقض مسلمین بعد از رسول اکرم، علی (ع) و ضرورت تغییر روش.
72 - در خواست تاج لیاقت - حسن انجام کار - درخواست هدایت صادقانه 218-201
ارزش صبر در اسلام، فقد ایمان با فقد صبر، معنی تاج، امام (ع) و تاج انسانیت، معنی کفایت، ارزش بی نیازی نفس، لیاقت شرط قبول مسئولیت، محبوبترین فرد نزد خداوند، رعایت انصاف با همه انسانها، معنی سوم، حسن تربیت فرزند، از عوامل سقوط اجتماع، پاداش حسن اداره امور، اسلام و حسن ولایت، موهبت هدایت صادقانه، معنی صدق و هدایت، علی (ع) و معرفی صدق و کذب، صدق تام، صدق ناقص و دروغ، دو شرط اصلی در هدایت، هدایت نجات بخش، اقناع غرایز و هوی در حدود مصلحت، انسان موجودی دو بعدی، علی (ع) و معرفی سعادت، عامل دوری از خداوند.
73 گشایش مالی و امتحان خداوند - گذران بودن مشقت - زندگی خالی از رنج پی در پی 235-219
اراده الهی در آزمایش بندگان، آزمایش طلا با آتش، ارزش اطاعت عملی، فرقه گمراه مرجئه، خطر عقیده مرجئه در اسلام، آزمایش صاحبان قدرت، آزمایش مال، ثعلبه و سوء امتحان، خودداری ثعلبه از پرداخت زکات، امام (ع) و درخواست زندگی سهل، دعای پیامبر (ص) در مقدار مال، رفاه عائله با وجود تمکن، در آمد به قدر کفاف، روایتی جامع، مضیقه ممتد مالی، فقر یا مرگ بزرگ، اسلام و تعاونهای قانونی، رعایت احترام فقرا در جامعه، لزوم رعایت همسایگان، فریضه زمامداران عادل.
74 درخواست مردود نشدن دعا - خدای را نه ضدی است و نه همتا 253-237
دعا یا برترین عبادت، دعا اظهار نیازمندی است، بزرگترین عامل تقرب به خدا، توصیه علی (ع) به فرزند، شرایط استجابت دعا، دعا بر خلاف نظام خلقت، شناخت موانع اسستجابت، دعا و معرفت کامل، توضیح درباره ضد و ند، مثالی برای ضد، مالک جهان و قادر مطلق، دعا و فقد معرفت، وزیر مغرور، سخنان مرد متکی به خداوند، حل مشکل با خواست خدا، توجه به عظمت خداوند، ایمان به خدای بی همتا، یأس از اسباب عادی و توجه به خدا، استجابت دعای فرمانده.
75 برکناری از اسراف و مصونیت از تباه شدن رزق 272-255
معنی اسراف، قرآن و صور مختلف اسراف، صرف مال در حد اعتدال، اسراف در لباس فرق بین اسراف و تبذیر، تبذیر یا عمل شیطانی، اسراف و فساد اجتماعی، تلف شدن روزی، دو عقیده باطل در گذشته، بی نیازی خداوند از روزی و طعام، عقیده خرافی بت پرستان، قلب انسان غذای خدایان، شرک در عبادت و توحید در خالقیت، قرآن و بی نیازی خداوند، از اعمال نادرست مشرکین، عقیده غلط درباره پیامبران، هدایت سعادت آفرین، اندیشه باطل مشرکین درباره پیامبر، انبیاء از افراد بشرند، پیامبران مانند مردم به غذا نیاز داشتند، غلو درباره پیامبران.
76 برکت و افزایش مال - بر انفاق با هدایت الهی 289-273
معنی برکت، گوسفند داری برکت است، فیض برکت الهی به مسیح (ع)، برکت در پرتو ایمان و تقوی، پاسخ یک پرسش، روابط عقلانی و فوق عقلانی، دعای امام (ع) و انواع برکت، برکت در کیفیت مصرف، ابای پیامبر (ص) از لباس گرانبها، دوازده درهمی پر برکت، مال از نظر تعالیم اسلام، مال برای مردم است نه مردم برای اموال، بندگان ثروت، روایت آموزنده از حسین (ع)، کوشش برای اولیای دین برای کسب رزق، طلب رزق در حال جنگ و صلح، برداشت نادرست از آیه، از عوامل بقا یا فنای مسلمین، وظیفه شناسی مسلمین و بقای اسلام، وظیفه ناشناسی و فنای مسلمانان.
77 وظیفه طلب رزق - رزق رساندن خدا از جایی که گمان نمی رود - فعالیت برای رزق و باز نماندن از عبادت 307-291
امام (ع) و چهار درخواست در مورد رزق، کار کردن امام (ع) برای رزق حلال، پایمالی ارزش انسان، عوامل استقلال سیاسی، سمبلهای فرهنگی، نظامی و اقتصادی، محتوای جمله اول و دوم امام (ع)، مثلی بر بیان جمله اول و دوم، توجه انسان به بعد مادی و معنوی، دنیا پرستان کوردل، دنیا طلبی و بی نصیبی در آخرت، افراط در امور اخروی و ترک دنیا، جمع بین دنیا و آخرت، بهره مندان از نعمتهای دنیا و آخرت، همت بلند برای دنیا و یا برای آخرت، اهتمام امام (ع) به امور اخروی، انسانهای پیرو امام (ع)، پیامبر (ص) و معرفی اولیای خدا، امام (ع) و معرفی دنیا، تفاوتهای مردم در امر دنیا، لزوم آگاهی از عوارض کار.
78 درخواست قضاء حوایج - درخواست پناه دادن از خدا 327-309
جلب منافع و دفع مضار، خطای انسان در شناخت خیر و شر، ترک جهاد و حیات ذلت بار، سوء تشخیص بر اثر حب و بغض، برتری طلبی و فساد، تفوق طلبی انسان و حیوان، خیر و شر مال، مالداری و زمینه طغیان، تفاوت قدرت خدا و خلق، قدرت نامحدود خالق، معنی عزت، پناه بردن به خدا از عذاب الهی، اسلام و امان دادن به مشرکین، لازم الاجرا بودن امان یک مسلمان، یکسان بودن امان حر و مملوک، اسلام و امنیت از ترس، ارعاب و شکنجه وجدان اخلاقی، نامه عبیدالله به حر، بازگشت حر به راه حق، نگرانی حر از ارعاب اهل بیت.
79 معیشت آسان و آبرومندی در اجتماع - تنگدستی و کاهش قدر و منزلت 346-329
درجات مالداری، از عوامل آبرو در بین مردم، از وظایف قطعی مؤمن، مجازات تحقیر مؤمن بی بضاعت، توازن مالی همسفران حج، لزوم وظیفه شناسی فقیر و غنی، فقر یا تلختر از هر تلخ، دو عمل ناروا، محتوای جمله دوم امام (ع)، تفاوت اشخاص در نیل به جاه، سؤال از جاه و مال در قیامت، کیفر خودداری از اعمال جاه، پیامبر (ص) و استفاده از جاه، علی (ع) و برنامه خلافت، نمونه از جاه و محبوبیت امام علی (ع)، فرزدق و معرفی امام (ع) به هشام، عوامل محبوبیت امام سجاد (ع)، صرف جاه در جلب رضای خدا، جاه طلبی مایه نفاق و ریا کاری، جاه طلب نادان، توضیح امام (ع) به جاهل.
80 - از روزی خوار خدا رزق خواستن - مضیقه مالی و تحقیر - طلب عطا از افراد فاقد فضیلت - ولی اعطاء و منع 363-347
عوارض تنگی معاش، شناخت وسیله استجابت، طلب حلال یا عبادت برتر، آگاه سازی مؤدبانه، بی نیاز شدن فقیر در پرتو کار، میانه روی در غنی و فقر، گناه و تنگی معاش، حسن خلق و گشایش زندگی، خودسازی و توسعه معاش، نیازمندی مردم به یکدیگر، رزق بی واسطه از خداوند، سفارش علی (ع) به حضرت مجتبی (ع)، علی (ع) و احداث باغ، درخواست مصونیت از عوامل تنگدستی، اجر سیر کردن گرسنگان، افراد شگفت آور در نظر علی (ع)، شیطانهای انسان نما، ابتلاء به ذم بخیلان، تفاوت مردم در جود و بخل.
81 درخواست سلامت برای عبادت - درخواست فراغت برای زهد 381-365
معنی صحت در لغت، معنی عبودیت، ارزش جوانی و عافیت، قیمت دو نعمت مجهول، حاکم عادل و امنیت، امنیت دینی، اجتماعی و پزشکی، اسلام و سلامت برای هدفهای متفاوت، الهیون خود ناشناس، الهیون ممتاز، معنی وسیع عبادت، نیت برای خدا عبادت است، ارزش اعمال تابع نیت است، اعمال مردم در ساعات فراغت، تقسیم ساعات شبانه روز، ساعات فراغت در گذشته و حال، خطر فزونی ساعات فراغت، اسلام و معنی زهد.
82 درخواست علم با عمل - تمنای کف نفس معتدل 399-383
اسلام دین انسان سازی، پدران و آموزش فرزندان، تعلیم کودکان به جای غرامت جنگ، علم بی سود و زیان، گسترش علوم در جهان امروز، عالم عامل و غیر عامل، علم واجب بر هر زن و مرد مسلمان، کمال دین علم با عمل است، معنی حجت بالغه الهی، اولیای دین و عمل به علم، ورع یا پرهیز از گناه و شبهات، پرهیز از گناه مهمتر از کسب حسنات، لزوم مجاهده در انجام فرایض و محرمات، برترین عمل در ماه رمضان، روزه ماه رمضان و قوت کف نفس، پایان کار اهل معصیت، درجات خویشتن داری از گناه، میانه روی در شبهات و طلب رزق، عقل و تبیین شبهات.
83 درخواست پایان عمر با عفو الهی - تمنای برآوردن آرزوی رحمت الهی 417-401
حسن عاقبت، خودسازی در شکم مادر دنیا، امام صادق (ع) و دستور خود سازی، مرگ با حسن عاقبت، مرگ با سوء عاقبت، نقش وصیت در خوب و بد عاقبت، دگرگونی های افراد در پایان عمر، وظیفه علاقه مندان به حسن عاقبت، حقیقت سعادت و شقاوت، حضرت یوسف و درخواست حسن عاقبت، توجه علی (ع) به حسن عاقبت، اهمیت بیم و امید، اسلام و خوف و رجاء، لزوم موازنه بین خوف و رجاء امید با مورد و بی مورد، دنیا مزرعه آخرت است، شرایط آباد کردن مزرعه دنیا، راه نیل به تعالی معنوی، امید به رحمت و خوف از عدل الهی.
84 نیل به رضای الهی به سهولت - درخواست اعمال پسندیده در همه حالات 436-419
رضای الهی یا عالی ترین مدارج کمال، بهشت ها جنات عدن و رضوان الهی، راههای وصول به رضای الهی، رضای به قضای الهی، معرفت کامل برای راضی ترین به قضاء است، رضای به قضا از علائم ایمان است، رابطه رضای الهی با اطاعت او، پیامبر (ص) بزرگترین مطیع خداوند، عمار مطیع عالی قدر الهی، از نشانه های بزرگ رضای الهی، معرفی ایمان، فریبکاری عمل پسندیده نیست، زیانهای ناشی از چهل، ترک گفتن دنیا برای نیل به دنیا، معیار عمل صالح انگیزه درونی است، ارزش عمل در خلوص نیت است، حسن عمل آزمایش الهی است، بهشت پاداش دو رکعت نماز خالص، حفظ عمل مشکلتر از انجام عمل است، یک عمل مقبول عامل نجات است.
85 به یاد خدا بودن در تمام مواقع 453-437
معنی غفلت، اقسام غفلتها، از جمله وظایف خودسازی، حسابرسی نفس و سعادت، نامه امام سجاد (ع) به زهری، جدی گرفتن محاسبه نفس، افسوس علی (ع) بر افراد غافل، دنیا پرستی و خود فراموشی، بیان نکته ای آموزنده، تسخیر دریا و کشتی، جهان حساب شده و قضاوت عقل، آزادی بشر در قبول ایمان و کفر، پیروی از هوی و اغفال الهی، ذکر الهی به قلب و زبان، حب مال و غفلت از خداوند، ذکر خدا و مصونیت در معاملات، اثر ذکر دائمی خداوند، ذکر قلب و درستکاری، یاد خدا و حسن اجرای احکام، یاد خداوند در قلب نماز دائم است، امام و تمنای ذکر دائم الهی.
86 طاعت الهی در مهلت عمر 470-455
معنی مهلت، تفاوت آثار گناهان، تنزه الهی از ظلم و عجله، مهلت خداوند و به خود آمدن گناهکار، انتباه یک گناهکار جسور، گناهکارانی که از مهلت خدا استفاده نمی کنند، خودسری و غرور فرعون، حفاری جالب و عبرت انگیز، تفاوت انسانها در ایام مهلت، مدارا با مدیون معسر، پاداش مدارا با مدیون تهیدست، گناهان بخشنده مشمول عفو الهی است، نمونه مدارا و عفو الهی، تأکید اکید اولیای دین در ارفاق به معسر.
87 درخواست راه آسان برای محبت خداوند - نیل خیر دنیا و آخرت از راه محبت باری تعالی 487-471
ارزش محبت در نظام خلقت، حب اولاد در حیوانات، تفاوت حب و انسان و حیوانات و فرزند، ابعاد مختلف محبت انسان، مسئولیت والدین در انسان سازی فرزند، راه نیل به دوستی خداوند، لازمه محبت خداوند اطاعت اوست، نشانه ایمان کامل، ایمان چیزی جز حب و بغض نیست، رسول اکرم (ص) و معرفی شرک، اسلام حاوی خیر دنیا و آخرت است، پیرامون خیر دنیا و آخرت، رسول اکرم (ص) و معرفی خیر دنیا و آخرت، چهار صفت از عطایای الهی، اثر طلب رضای خالق به سخط مخلوق و عکس آن، تفاوت مال و از نظر خیر و شر، نشانه حب الهی.
88 برترین درود خداوند بر رسول اکرم (ص) 505-489
معنی صلوة، صلوة پیامبر (ص) و آرامش زکوة دهنده، معنی صلوة خداوند، ملائکه و مؤمنین بر پیامبر (ص)، بیان حضرت رضا (ع) در مجلس مأمون، پاسخ حضرت رضا (ع)، درباره آل، سلام الهی بر آل محمد (ص)، معنی یس در کتب تفاسیر، پاره ای از سخنان بر اثر بغض، صلوات الهی و ملائکه بر اهل ایمان، صابرین مشمول صلوات و رحمت الهی، صلوة الهی به تناسب درجات صبر صابرین، حضرت ابراهیم (ع) مشمول صلوات برتر، صلوات برتر بر آل محمد (ص) و آل ابراهیم (ع)، صلوات مؤمنین بر پیامبر (ص) به معنی دعاست، تسلیم شدن و منشاء متفاوت آن، تسلیم مریض در مقابل طبیب بر اساس مصلحت است، تسلیم مؤمن به امر الهی برای نیل به سعادت است.
89 درخواست حسنه دنیا و آخرت و مصونیت از عذاب 523-507
قیام قیامت و مکتب پیامبران، بشر اسیر محسوس است و قیامت نامحسوس، قیامت جوابگوی تمنیات نامحدود بشر است، دنیا برای آخرت به منزله شکم مادر برای جنین است، روش مؤمنین پیروی از اولیای دین، اسلام دین فطرت و احکامش بر وفق آیین خلقت، اندیشه های نادرست عثمان بن مظعون، علی (ع) و عاصم بن زیاد، نفی رهبانیت در اسلام، اسلام و تعادل دین و دنیا، عبادت خالی از افراط و تفریط، مؤمن و اعتدال در امور دنیا، معیار قدر و منزلت انسان، موازنه بین بعد حیوانی و انسانی، معنی حسنه در دنیا و آخرت، امام سجاد (ع) و ادب در گفتار.
61
بسم الله الرحمن الرحیم
اللهم صل علی محمد و آل محمد و متعنی بالاقتصاد، واجعلنی من اهل السداد .
موضوع بحث، شرح و تفصیل دعای شریف مکارم الاخلاق از صحیفه سجادیه است. حضرت زین العابدین علیه السلام در این قطعه فرستد، سپس در جمله اول عرض می کند: بارالها! با اعتدال و میانه روی در جمیع شئون زندگی، مرا از مزایای اقتصاد بهره مند فرما. در جمله دوم عرض می کند: بارالها! گفتار و رفتارم را به گونه ای قرار ده که تمام آنها بر وفق حق و صواب باشد.

اعتدال در شئون زندگی

به خواست خداوند توانا، موضوع سخنرانی امروز، بحث درباره این دو جمله است. امام سجاد (ع) در جمله اول دعا، کلمه اقتصاد را به کار برده است و معنای آن در لغت عرب، میانه روی و اعتدال است.
الاقتصاد من القصد بمعنی العدل و هو التوسط فی الامور بین الافراط و التفریط . (1)
اقتصاد از ماده قصد است، به معنای عدل و آن عبارت از توسط در امور مختلف بین افراط و تفریط است.

معنی قصد و اقتصاد

اقتصاد، کلمه ای است عربی از ماده قصد. این لغت در زبان فارسی نیز راه یافته و فارسی زبانان در گفتگوهای خود آن را به کار می برند، با این تفاوت که قصد و اقتصاد در زبان عرب به معنای وسیع و برای میانه روی و اعتدال در امور مختلف به کار برده می شود، ولی در زبان فارسی، کلمه قصد به معنای اعتدال اساساً به کار نمی رود و کلمه اقتصاد هم فقط در امور مالی مورد استفاده قرار می گیرد. برای آنکه معنای وسیع قصد و اقتصاد در زبان عرب روشن شود، لازم است در اینجا پاره ای از مواردی که از این لغت در قرآن شریف و روایات استفاده شده، مذکور افتد:
واقصد فی مشیک. (2)
از مواعظ لقمان حکیم به فرزندش که در کتاب مجید آمده، این است که: در راه رفتن معتدل و میانه رو باش. ملاحظه می کنید کلمه قصد در این آیه برای اعتدال در راه یافتن به کار برده شده است.
و علی الله قصد السبیل. (3)
آنچه بر عهده خداوند است، ارائه صراط مستقیم و راهی است که برکنار از افراط و تفریط است.
در این آیه نیز قصد به معنای اعتدال و میانه روی آمده است. علی (ع) کلمه قصد را برای بیان میانه روی و اعتدال آورده و رعایت آن را به دوستان خود توصیه فرموده است.
علیک بالقصد فی الامور فمن عدل عن القصد جار و من اخذ به عدل . (4)
علی (ع) فرموده: بر تو باد که در جمیع امرو میانه رو باشی، کسی که از میانه روی تجاوز کند، ستم نموده و کسی که خط میانه را بپیماید، عدل را رعایت کرده است.