قرآن کریم از منظر امام رضا علیه السلام

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

سخن ناشر

ثقلین قرآن و عترت به جهت عظمت و والایی مقام و به لحاظ نقش حساس و خطیر آنان همواره مورد توجه و اهتمام امت اسلامی بوده و می باشد. هشدارهای تکاندهنده حضرت نبوی صلی الله علیه و آله در مورد امانت های الهی بعد از جریان رسالت، یعنی قرآن و عترت و اتحاد و هماهنگی بین آن دو ایجاب می کرد که کسانی که ایمان راستین و معاهده صادقانه با خداوند دارند، همواره به فکر این دو یادگار مهم رسالت باشند و وجود مطهر رسول الله صلی الله علیه و آله را در دو جلوه قرآن و عترت ببینند و از وحدت این دو به نقش اساسی آن ها پی ببرند.
در بین چهار گروه متصور تنها یک گروه اهل سعادت و نجاتند و سه گروه باقیمانده به سوء اختیار خود وادی هلاکت را بهشت سعادت پنداشتند و دو اسبه تاختند و به گودال (خسر الدنیا و الآخرة) (1) افتادند؛ گروه اول کسانی که پس از پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم همه چیز را تمام شده تلقی کرده و (أنقلبتم علی أعقابکم) (2) حیاتی ارتجاعی پیدا کرده و به جهالت جهلا پیوستند. البته سقوط و عذاب این دسته شکننده تر است؛ زیرا جزء کسانی هستند که خداوند متعال درباره آن ها فرمود: (بعد ما تبین الهدی). (3)
گروه دوم افرادی هستند که با شعار باطل و انحرافی حسبنا کتاب الله، خود را به مظاهر با قرآن همراه کرده و با بی اعتنایی به کفه دیگر میزان الهی یعنی عترت، به دنبال عدالت و سعادت بودند؛ آنان دانسته یا ندانسته از کتاب هم باز ماندند و نه تنها از حقایق و معارف بلند قرآن باز ماندند؛ بلکه قرآن در آنان را به زمین زده و از باب (و لا یزید الظالمین الا خساراً) (4) در مرداب عصیان و گرداب خسران سوق داده است.
گروه سوم کسانی هستند که می پندارند بدون توجه و اهتمام به کلام الهی و کتاب پروردگاری، یعنی قرآن مجید و با بی اعتنایی به حقایق و توصیه های قرآنی می توان دوست دار عترت بود و از آنان بهره های علمی و ولایی داشت، در حالی که این قرآن است که اهل بیت علیهم السلام و عترت را معنی می کند و جایگاه رفیع و منیع آنان را معرفی می نماید و اطاعت و تبعیت و محبت به آن ها را فرض و لازم می شمارد و همگان را برای شناخت و ایمان به معارف بلند قرآنی به عترت طاهره علیهم السلام ارجاع می دهد، و در واقع به توسط اراده الهی و کلام ربانی است که عترت علیهم السلام می توانند طریق الی الله و ابواب جنان الهی باشند. بنابراین بدون استناد به قرآن، حتی تبعیت و محبت هم بی معنی و باطل است و اطاعت نیز مجوزی نخواهد داشت؛ به عبارت دیگر تنها آهنگ برین أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولوا الأمر منکم (5) است که امت اسلام را به درگاه رفیع و بارگاه منیع آنان رهنمون می شود.
اما گروه چهارم که رهنمون به طریق کمال و جنت و جمال هستند و از خطرات گذشته و مصون، افرادی هستند که با تمسک به هر دو معنی، هم قرآن و هم عترت، به موازات هم و بدون تفاوت هم قرآن حکیم را در جایگاه اصلی و موفقیت حیاتی آن قرار داده و هم عترت عزیز را در ارایه نقش مهم و خطیرشان مؤثر و فاتحند.
یکی از بهترین زمینه هایی که می توان به این هماهنگی و وحدت ثقل اکبر، یعنی قرآن و ثقل اکبر، یعنی عترت که این تفاوت هم به لحاظ اظهار و اثبات است و در باطن و ثبوت هر دو امر یک ترازند و با تساوی دو کفه قرآن و ولایت میزان بودن هر دو آشکار می شود که تحقیق این مطلب نیز در این کتاب آمده، راه یافت، این است که قرآن را از زبان عترت و عترت را از زبان قرآن بیابیم، گر چه هر یک برای معرفی خود منبع مستقلی هستند.
این کتاب ارزشمند در راستای هدف مذکور تألیف شده است؛ همان طوری که مؤلف حکیم آن در مدخل کتاب بیان فرمودند، در سال 1406 ه ق که حدود 18 سال قبل می باشد، به پیشگاه سلطان دین و دنیا و آخرت، یعنی حضرت ابا الحسن علی بن موسی الرضا المرتضی ( علیه آلآف التحیة و الثناء) تقدیم شده و در روضه رضوی علیه السلام ثبت گردید که امید است آن حضرت به بهترین درجه بر مبنای کرامت خاص خود پذیرا باشد و مؤلف فرزانه و همه کسانی که در جهت تعریف و تولی آن حضرت در کنگره بین المللی امام رضا علیه السلام گام نهادند، از شفاعت آن حضرت برخوردار شوند.
متن اصلی این کتاب به صورت عربی تدوین شد که با عنوان علی ابن موسی الرضا علیه السلام و القرآن الحکیم، هم به صورت مستقل و هم به صورت مجموعه مقالات در کنگره محترم مذکور چاپ شده، لیکن در مرکز نشر اسراء این کتاب با تحقیقات لازم و شایسته در سال 1374 به صورت مستقل چاپ و نشر یافت.
تاکنون به کرات از طرف دوستان و علاقمندان توصیه به ترجمه فارسی آن شده که به لحاظ حساسیت موضوع و به جهت قلم وزین و متنی بودن استاد اقدام به ترجمه فارسی آن نگردید. پس از مدتی توسط خانم زینب کربلایی ترجمه این کتاب تهیه شده و با موافقت حضرت استاد، به دست تحقیق و تصحیح سپرده شد که پس از تطبیق ترجمه با متن و اعمال موارد لازم، و همچنین ویرایش و جهات لازم دیگر به این صورت در اختیار علاقمندان قرار می گیرد که در همین جا از خانم کربلایی و همه محققین مؤسسه تحقیقاتی اسراء که در تصحیح و ویرایش آن کمک شایانی نمودند، تقدیر و سپاس می شود.
این کتاب در یک مقدمه که درباره موضوع کتاب و سر نگارش آن گفت و گو می کند و در یک روضه که در آن از قرآن علمی و قرآن عینی و اشتراک آن ها و امتناع فرق و افتراق آن ها بحث می کند و در چهار جنت فراهم آمده که در جنت اولی از راه معرفت، شرایط معرفت و موانع معرفت قرآن بحث می کند، و در جنت ثانیه از فرق بین تدبر در قرآن و استنطاق قرآن و مباحث مربوط گفت و گو می کند و در جنت ثالثه به بحث تشویق و ترغیب قرآن به تحقیق و طرد پندار و آرزو می پردازد و در جنت رابعه به طرد قرآن در جهت تحصیل معرفت صحیح و نجات از گمراهی توجه می دهد؛ مثل تشویق به برهان عقلی و همچنین شهود قلبی و اجتناب از قیاس وهمی و تمثل شیطانی.
در پایان لازم است که توجه همه علاقه مندان به قرآن و عترت و چاره جویان وحدت و هماهنگی بین ثقلین را به این نکته معطوف داریم که گر چه تمام تلاش در جهت مطابقت ترجمه با متن اصلی و عربی آن انجام شده، لیکن دقائق و لطائف به راحتی قابل انتقال نیست و ظرفیت زبان ها و لغات یکسان نیست و لذا محققین از مراجعه به متن عربی آن مستغنی نخواهند بود.
مرکز نشر اسراء
به نام خداوند بخشنده ی مهربان
حمد و ستایش خدایی را که خود را در قرآن ستود و قرآن را با ستایش خود آغازید و حمد را پایان سخن اهل بهشت قرار داد. درود خداوند بر کسی که پرچم ستایش الاهی در دستان اوست، کسی که خداوند او را به مقامی محمود و ستوده برانگیخت و درود بر خاندان او باد، مفسران قرآن که بر خلاف مردم، هدایت را بر هوای نفس برتری بخشیده اند؛ تا روز قیامت نفرین بر همه دشمنان ایشان باد.

پیش گفتار

بنده ی نیازمندی به مولای بخشنده اش؛ عبدالله جوادی طبری آملی چنین می گوید: این کتاب خلاصه ای است درباره ی قرآن حکیم در پیشگاه امام هشتم حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام تا بدین وسیله مقام منیع حضرت در پرتو نور قرآن کریم آشکار گردد و از طرفی معارف عالی قرآن حکیم با بیان این قرآن ناطق روشن گردد.
چون سرچشمه و مسیر و مقصد آن دو یکی است؛ همان گونه که آن دو همواره با حق همراهند و هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند.
این کتاب را برای دومین کنگره ی بین المللی امام رضا علیه السلام نگاشته ام که در ماه ذی القعده سال 1406 ه ق در جوار ملکوتی آن حضرت در مشهد مقدس برگزار گردید. مرقد ایشان بهشتی است که در آن درختان طوبای معرفت غرس گردیده است، درختانی با شاخه هایی که لحظه به لحظه به اذن پروردگار خویش ثمر می دهند.
ساختار این کتاب در یک بوستان و چند بهشت سامان یافته است. مباحث مربوط به خود قرآن در بوستان مطرح می شود. شرایط و موانع شناخت قرآن نیز در بهشت ها بیان می شود؛ افزون بر آن که در این بهشت ها، معارف به دست آمده از قرآن نیز طرح می شود، همه ی این معارف، جز بعضی از موارد خاص، با توجه به سخنان نورانی حضرت رضا علیه السلام بررسی می گردد.
اکنون با اعتماد بر خداوند سبحان، در این دریای ژرف به غواصی می پردازم و سراپا تسلیم اویم؛ امیدوارم در قلب اندیشه گر و زبان سخن گو و دیدگان بینا و گوش شنوا و دست نویسایم، فیض خداوند جریان یابد و در همه ی این امور، نائب حضرت بقیةالله (ارواح من سواه فداه) باشم و ثواب این نیابت را به اهل بیت وحی و عصمت علیهم السلام هدیه می کنم؛ خاندانی که به حسنات اعمال ما از خود سزاوارترند. زیرا به واسطه ی ولایت ایشان نصاب دین ما کامل و نعمت پروردگارمان تمام و اسلام برای ما دین پسندیده ی خداوند می شود.
پس، این اولیای الهی به ما از خود ما سزاوارترند، چه رسد به اعمال نیک ما. زیرا نیکوکار برتر از کار نیک است. چون کار نیک اثری از فاعل آن است و همواره وجود مؤثر برتر و با فضیلت از وجود اثر است. امام صادق علیه السلام می فرمایند: خیر من الخیر فاعله. (6)

بوستان: آشنایی با حقیقت قرآن

اساساً قرآن وجودی علمی دارد و وجودی عینی (موجود در خارج) که هیچ گاه، در گذشته و آینده، از یکدیگر جدا نمی شوند. هر دو نور واحدی هستند که از سوی او صادر گردیده اند، به گونه ای که وجود عینی را ارسال، و همراه با آن، وجود علمی را فرو فرستاده است. این ارسال و نزول، تنها با هدف قیام مردم به قسط و عدالت نبوده است؛ (لیقوم الناس بالقسط)، بلکه از جهت ذات و صفت و فعل نیز سبب خروج مردم از ظلمت ها به سوی نور است؛ (لیخرجکم من الظلمات الی النور). (7)
از این رو، قرآن را از دو دیدگاه می توان بررسی کرد: قرآن علمی و قرآن عینی خارجی.