تاریخ اجتماعی ایران از آغاز تا مشروطیت

نویسنده : دکتر عزت الله نوذری

پیشگفتار

ایران در روند چندین هزار سال تاریخ خویش، به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه اش - پل ارتباطی میان اقوام شرق و غرب - نقش مهمی را در روابط اجتماعی ملل ایفا نموده است. همین امر باعث شده است تا در جای جای این سرزمین پهناور، اقوام مختلف همواره در تردد باشند و بعضا در موقعیت مناسب در منطقه ای از این سرزمین برای خود حکومتی ایجاد نمایند. برخورد این حکومت ها با یکدیگر و تاثیر و تاثر پذیری از همدیگر در روابط اجتماعی، گاه باعث جذب و مستهلک شدن قومی در قومیتی دیگر و گاه در نشیب و فرازهای تاریخی باعث اضمحلال کامل آنان شده است. اما همین فرایندهای اجتماعی نیز باعث دوام و بقای چندین هزار ساله سرزمین ایران گردیده است. به طوری که دانشمندان، این سرزمین را یکی از هفت منطقه ی تمدن ساز بشری به حساب می آورند.
نگارنده سعی نموده است در جلد اول کتاب تحت عنوان تاریخ اجتماعی از آغاز تا انقلاب مشروطیت ایران، با بهره گیری از منابع مختلف، اعم از دست اول یا غیره، در چهارچوب عمل انسان ها و روابطی که آنان با طبیعت و بین خود به منظور ارضای نیازهای زندگی ایجاد کرده اند را روشن سازد و در این راستا، انگیزه های انسانی و نتایج اعمال آنان که همواره مستلزم توجه به وابستگی متقابل روابط اجتماعی است و قوانینی که به دگرگونی های تاریخی نظم می بخشد و از خلال این روابط مشخص و روشن می شوند را مورد بحث قرار دهد.
امید است مشتاقان و پویندگان تاریخ ایران بتوانند از این مجموعه بهره برداری نمایند و در دستیابی به شناخت بهتر و کامل تر از همیاری دریغ نورزند.
در خاتمه از آقایان آذرخش بیداری، ویراستار و سیروس نوذری، سروش یکرنگیان، نسخه پردازان، که در امر ویرایش و نسخه پردازی و نمونه خوانی این کتاب زحمات فراوانی را متقبل شدند سپاسگزاری می شود.
حروف نگاری، طراحی صفحات و صفحه بندی این کتاب مرهون عنایت مدیر و کارکنان موسسه نشر و حروفچینی نخستین می باشد که صمیمانه ترین سپاس، نثارشان باد.
دکتر عزت الله نوذری
شیراز
پاییز 1379

جغرافیای ایران

فلات ایران که محدوده ی طبیعی و پهنه ی بزرگ رویدادهای تاریخ اقتصادی - اجتماعی ایران و مرکز فعالیت قوم ایرانی بوده است، از شرق و غرب بین دره ی سند و سرزمین میان رودان (بین النهرین) و از طرف شمال، بین ترکمنستان و دریای خزر و ماورای قفقاز و آمو دریا (رود جیحون)، از طرف جنوب، به خلیج فارس و دریای عمان منتهی می گردد که مجموعا حدود 000/600/2 کیلومتر مربع مساحت آن می باشد که قریب 63% یا 000/648/1 کیلومتر مربع آن، مساحت ایران کنونی است.
سرزمین کنونی ایران از نظر شرایط مختلف جغرافیایی، یعنی پستی و بلندی زمین، آب و هوا و اقلیم، میزان رطوبت، نوع گیاهان و جانداران، استعداد خاک و منابع زیر زمینی دارای وضع بسیار متفاوت می باشد.
در ایران، از نظر پستی و بلندی سه رشته کوهستان وجود دارد: در شمال، رشته جبال البرز که از دنباله ی کوه های قفقاز و ارمنستان منشعب می شود و تا ساحل جنوبی دریای خزر و سپس شمال خراسان امتداد می یابد. بلندترین ارتفاع جبال البرز، قله ی آتشفشان دماوند با (654/5) متر ارتفاع می باشد و به وسیله ی کوه بابا که در شمال افغانستان واقع و بلندترین قله ی آن (964/4 متر است که همه ی فصول سال از برف پوشیده می باشد) به کوه های هندوکش و در ادامه به هیمالیا می پیوندد.
از شمال غرب ایران رشته کوه های زاگرس شروع و پس از عبور از غرب و جنوب، در امتداد خلیج فارس، به دریای عمان می رسد و به موازات ساحل اقیانوس هند تقریبا تا مصب رود سند امتداد می یابد. (1) این رشته کوه ها در ایران هزار کیلومتر طول و تا دویست متر عرض دارد. (2)
گذشته از این دو ناحیه کوهستانی، نواحی کوه های مرکزی و کوه های مرزی را در مشرق باید ذکر کرد که اغلب کوه های این نواحی، به عکس ارتفاعات شمال و غرب، بایر و برهنه بوده و کمتر گیاه دایمی در آن ها مشاهده می شود.
این رشته کوه ها که در دو جانب فلات ایران کشیده شده اند، متعلق به دوران سوم زمین شناسی می باشند که دارای ذخایر بسیار گرانبها هستند که حتی در جهان باستان نیز ارتش آن شناخته شده بوده است. به طوری که محققین در مورد سیر تکوینی این ناهمواری ها اظهار نظر می نماید، یک دوم مساحت ایران را کوهستان تشکیل می دهد که با پیدایش کوه های جنوب اروپا و آسیا همزمان بوده است. دو عامل در شکل گیری این کوه ها موثر بوده اند: یکی عامل معرفت الارضی قاره ی اروپا و آسیا و دیگری، امواج آتشفشانی ها.
وضع استقرار زمین ایران، یعنی سراشیبی زمین با شیبی ملایم از جنوب به طرف شمال قرار گرفته است. در حالی که بلندی زمین در کرمان از سطح دریا 659/1 متر، شیراز 530/1، تهران 160/1، مشهد 039/1 و تبریز 340/1 متر است، فرازی اصفهان و یزد 590/1 متر می باشد.
مرکز این فلات را بیابانی پهناور در بر گرفته که فرورفتگی آن از نواحی اطراف بیش تر است، اما فرازی آن 609 متر بالاتر از سطح دریاست.
فلات ایران را دره هایی تشکیل می دهد که تا حد زیادی پر از لایه های رسوبی است که به طور یکنواخت بر روی هم قرار گرفته اند و در پایین ترین لایه، آمیخته ای به هم فشرده از ریگ و شن و خاک است و می توان از میان آن، بی آن که به لایه ی دیگری برخورد، چاه ها و دالان های زیرزمینی حفر کرده از این رو، ظاهرا فلات ایران پیش از دوران چهارم زمین شناسی زیر آب بوده است.
نواحی مرکزی ایران فوق العاده خشک و کویری است که از این میان، کویر مرکزی خشک ترین نقطه ی کره ی ارض می باشد و کوه های مرتفع اطراف آن مانع رسیدن ابرها به درون فلات می شوند.
کویر نمک از نظر ساختمانی، با کویر لوت تفاوت بسیار دارد، چه کویر لوت حفره ای است که در اثر شکستگی طبقات زمین احداث شده در حالی که کویر نمک یک چاله ی بزرگ زمین شناسی می باشد.
قسمت اعظم کویر نمک را شن و سنگ ریزه پوشانده است که اغلب دستخوش باد قرار می گیرد و توفان های شدید، شن های آمیخته به نمک را مانند امواج دریا به حرکت درآورده، گاهی تپه های طولانی تا ارتفاع چهل متر از خود به جای می گذارد.
این تپه های شنی که در اثر وزش باد تغییر مکان می دهند به تپه های ریگ روان معروف است و برای کاروان ها و آبادی های اطراف کویر خطرناک می باشد.
مقدار بارندگی در این نواحی حدود 100 میلیمتر و اختلاف درجه حرارت در شبانه روز در طول سال، خیلی زیاد - بین صفر تا هفتاد درجه - می باشد.
به نظر می رسد عواملی که در کیفیت آب و هوای ایران موثر می باشد، می توان به دو دسته تقسیم نمود: دسته اصلی و دسته فرعی.
دسته اصلی مانند: عرض جغرافیایی، حرارت، جریان های هوایی، رطوبت و باران دسته فرعی مانند: دریاها، پوشش گیاهی و از این قبیل.

منابع آبی ایران

شبکه آب های روان ایران در وسعت بسیار زیادی در سطح ایران پراکنده است و می توان آن ها را از نظر مقدار آبه به دو دسته تقسیم نمود: اول؛ آب های روان یا رودهای دایمی که پیوسته و به طور دایم در بستر رودها جریان دارد و دارای آبگیر مشخص می باشند. دوم، رودهای موقت یا فصلی (موسمی) که در فصول پرباران دارای آب بوده و در سایر فصول کم آب، بلکه خشک می باشند و برخی دارای آبگیر مشخص هم نیستند.
رودهایی که در خاک ایران جریان دارند و به دریای خزر می ریزند، عبارتند از رود ارس، سفید رود، رود چالوس، رود سه هزار، رود هراز، رودخانه بابل، رود تالار، رود تجن، رود گرگان، رود اترک، رود قره سو و رود نکا. علاوه بر رودهای مذکور، رودهای کوچک دیگری در حوزه ی آبریز دریای خزر جریان داشته و به دریا می ریزند که از میان آن ها، آن دسته را که فقط از نظر ماهیگیری و آبیاری دارای اهمیت می باشند می توان به شرح زیر نام برد:
بالهارود، آستارا رود، شقا رود، طالش رود، شلمان رود، سیاهکل رود، کیارود، صفا رود، تشتارود، سرداب رود، خیر رود، کلارود، گرماب رود و چند رود کوچک دیگر.
مهم ترین رودهای حوضه ی آبریز خلیج فارس را می توان به شرح زیر برشمرد:
اروند رود، رود گاماساب، رود کارون، رود دز، رود جراحی، ورد هندیجان، رود دلکی، رودمند، رودهای شور و میناب، رودهای مهران و تابنده.
حوضه ی رودخانه های داخلی و کناری ایران عبارتند از: زرینه رود، سیمینه رود، تلخ رود، صافی رود، جاجرود، رود کرج، رود شور، رود مسیله، زاینده رود، رود کر که به ترتیب به آبریزهای دریاچه ی ارومیه، آبریز حوضه ی مسیله، آبریز دریاچه ی حوض السلطان و حوض مره، آبریز باتلاق گاوخونی و آب ریز دریاچه ی بختگان می ریزند.