زن در آینه جلال و جمال

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

سخن ناشر

گرچه هر شأنی از شؤون انسانی اعم از فردی و اجتماعی جایگاه و اهمیت خاص به خود را دارد، لیکن برخی از آنها نسبت به بعضی دیگر از حساسیت و ویژگی برتری بهره داشته و به همین جهت نیز در معرض حوادث و وقایع بیشتری واقع است.
در بین همه اموری که به انسان و جنبه های انسانی مرتبط است مساله زن همواره با پیچیدگی و غموض بیشتر همراه بوده است. حقیقتی که در طول تاریخ فراز و نشیبهای فراوانی را تحمل کرده و از زنده به گور شدن تا خدایی کردن را به خود دیده است. زن غیر از حقیقت انسانی چهره های مختلف دیگری را نیز در خود دارد که بایستی آن جلوه های مختلف کشف، و آن صورتهای گوناگون هویدا شود تا آن گونه که هست شناخته و معرفی شود.
بدون شک قلم های روان و زبانهای گویایی به حرکت در آمده تا بتوانند چهره اعجاب انگیز زن را ترسیم نموده و او را از هاله های ابهامی که به دور او تنیده شده رهایی بخشند، لیکن چه بسا نه تنها گردش آن قلم ها و چرخش آن زبانها رفع حجابی نکرده بلکه وضع غطائی نموده که بر آن تیرگی افزوده و بر آن ظلمت افروخته است.
گرچه باید اذعان نمود که سخن گفتن پیرامون این پدیده همواره با صعبوت همراه و با دشواری هم پاست لیکن فروغ تابناک وحی و شعاع تابنده دین فضای تیره را روشن و ذهن کدر را نورانی می کند. آنها که پیرامون معرفت به این پدیده، بدون سلاح وحی حرکت کرده یا می کنند و یا بدون تمسک به ریسمان الهی گام بر می دارند باید بدانند که این راه، طولانی و این وادی، ظلمانی است. و تلاش آنها جز بر حیرت و کوشش آنها جز بر گمراهی نمی افزاید.
دین که سیمای زن را در حجاب عفاف و جلباب طهارت معرفی می کند میادین جمال و صحاری جلال را برابر او می گذارد تا جنبه های مختلف هستی او را بالنده و شؤون وجودی او را جلوه گر سازد.
برخی که غبار غفلت بر عقل و غمام شهوت بر قلب دارند با اندیشه ای برگرفته از جهل و فکری برخاسته از وهم در صدد ارائه چهره ای از زن هستند که نه تنها کمالات شایسته او را تأمین نمی کند، بلکه بذر تباهی و تخم فساد را در متن حیات اجتماعی ریخته که از آن چیزی جز شجره خبیثه رذیلت به بار نمی آید. همانگونه که افکار انجمادی و آرای ارتجاعی احیانا موجب آن می شود که زن نه تنها به حد کمال خود نرسد، بلکه بسیاری از کمالات را که جامعه در مسیر تعالی و رشد بدان نیازمند است از دست بدهد.
انقلاب شکوهمند اسلامی ایران که هزارها تجربه را در درون خود نهفته دارد، حرکت زنان و نهضت مؤثر آنها در میدانهای مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و علمی را به عنوان یکی از بهترین شاخص های انقلاب عظیم اسلامی ما اعلام داشته و مسیر تعالی و شکوفایی جامعه را بعضاً در پرتو حرکت خردمندانه و سیر هوشیارانه زنان جامعه اسلامی معرفی می نماید. لیکن باید از این تجربه بهره گرفته ضمن حفظ و ترمیم، آن را بالنده نگه داشت.
کتاب حاضر که یکی از تألیفات زنده و ماندگار حکیم فرزانه و مفسر یگانه حضرت آیة الله جوادی آملی - دام ظله - است، بررسی این حقیقت و تحلیل این واقعیت است.
کتاب حاضر مجموعه درسهایی است که استاد مؤلف در مرکز دینی و فرهنگی ارزشمند جامعه الزهرای قم در بین محصلین و فضلای آن مرکز داشته و مورد مطالعه و مداقه قرار داده شده است، مطالب این کتاب ارزشمند را می توان به پنج بخش تقسیم کرد:
بخش اول: مقدمه ای مبسوط، عقلی و استوار است که در برگیرنده اساس و اصول حاکم در این کتاب بوده و نقش راهنمای این مجموعه را به عهده دارد که در پایان این مقدمه فلسفه نامگذاری کتاب - زن در آینه جلال و جمال را تشریح نموده است. این مقدمه تماماً از قلم حضرت مؤلف - دام ظله - چکیده است.
بخش دوم: شناسایی و معرفی زن در کتاب الهی قرآن مجید است. گرچه در آغاز آن تذکر داده شده است که منظور بررسی این حقیقت از دیدگاه قرآن و عترت است.
بخش سوم: که تحت عنوان زن در عرفان است، بررسی شخصیت زن از دیدگاه عرفان ناب اسلامی که در دامان اسلام پرورش یافته و سخنانی بار یافته از قرآن و وحی دارند می باشند.
بخش چهارم: در این بخش از کتاب هویت زن از دیدگاه برهان توسط عقل پیوسته با وحی و نه گسسته از آن تشریح می شود.
بخش پنجم: و در بخش پایانی، فصل الخطاب کتاب که پاسخ آخرین شبهات و ابهامات ارائه شده از مراکز مختلف می باشد، به قلم فرزانه خود استاد - دام ضله - تحریر گردیده و در پی آن به توضیح و تحلیل روایات وارده و احکامی که در موضوع زن جای بحث و نقد و نظر بوده و در ضمن درس مطرح شده پرداخته است.
ویراستاری مجموعه این کتاب و تصحیح و تنظیم دروس آن را جناب حجة الاسلام آقای محمود لطیفی به عهده داشته که با تلاش مجدانه خویش در انتشار این اثر حیاتی و ارزشمند سهیم بوده است.
اکنون که این توفیق نصیب مرکز نشر اسراء شده تا کلیه آثار حضرت آیة الله جوادی آملی را منتشر سازد، اعلام می دارد: این مرکز تلاش نموده است بعد از انتشار این کتاب در سال 1370، نقطه نظرهایی راجع به همین کتاب و همچنین شبهات و نظریات دیگری که در ارتباط با شخصیت زن بوده از مراکز مختلف جمع آوری و به محضر استاد - دام ظله - تقدیم نموده تا حضرتشان با اضافاتی که می فرمایند و با تکمیل نظریات و همچنین پاسخ گویی به شبهات جدید، کتاب را در این دوره از انتشارش جامع تر و زنده تر عرضه کند.
و لذا در این طبع برای محققین و جستارگران این گونه مسائل اضافاتی که افاضات استاد مکرم - دام ظله - می باشد روشن و آشکار خواهد بود.
در پایان از همه کسانی که مرکز نشر اسراء را در انتشار این مهم یاری داده اند تقدیر کرده و آرزوی عزت و سربلندی نظام اسلامی تحت زعامت رهبر معظم انقلاب، حضرت آیة الله خامنه ای - مد ظله العالی - و تعالی ارواح طیبه شهدا و روح متعالی امام شهیدان امام خمینی - قدس سره - را از درگاه احدیت مسئلت داریم.
آبان 1375

گزارش و ستایش

1 - کتاب حاضر عصاره مباحثی است که در سال تحصیلی 69-1368 در جامعة الزهراء علیه السلام قم تدریس شد.
محصلان آن را خواهران طلبه ای تشکیل می دادند که از لحاظ معقول و منقول در سطوح عالی اشتغال داشتند.
2 - نقد برخی از شبهات فقهی، تفسیری و...با همکاری این دانش پژوهان صورت پذیرفت.
چنانکه رنج پیاده کردن از نوار و ویرایش ابتدایی و تصحیح و تنظیم مقدماتی را در کمال خلوص تقبل فرموده اند.
لذا از مسؤولین گرانقدر جامعه الزهرا علیه السلام و مدرسان و محصلان این مرکز علمی صمیمانه سپاسگزاری می شود.
3 - بخش مهم مطالب این پیشگفتار ثمره سمیناری بود که از طرف مسؤولین محترم صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران پیرامون اعتلای زن و سیرت و سنت اسلامی وی در رفتار و گفتار و نوشتار و ارائه هنر ممدوح و ایجاد مهر و انعطاف در جامعه با کمال تحرز از تهتک و نهایت تنزه از غرب زدگی و...برگزار شد که از زحمات بی شائبه آنان به امید تکامل این نهاد و تکمیل دیگران خالصانه تقدیر می شود.
4 - بخش دیگر از مباحث این مقدمه پاسخ به چند سؤال علمی بود که از طرف مسؤول ارجمند مرکز مطالعات مسائل زنان، ارائه شد که چون حاوی معارف بلند قرآنی بود سهم مستقلی از این مطالب را به خود اختصاص داد که ضمن مسالت سعادت و کامیابی کارگزاران آن کانون تحقیق در معرفت جلال و جمال زن از کوشش بلیغ آنان تشکر می شود.
5 - ویرایش نهایی و تصحیح و تنظیم کامل و اشراف عالمانه به عهده حجه الاسلام آقای محمود لطیفی از مدرسین محترم جامعه الزهرا علیه السلام بود که امید است در کار خویش مصیب و در نزد خدای جهان مثاب باشند.
6 - طبع مصحح و هنرمندانه این اثر را مرکز نشر فرهنگی رجاء به عهده دارد که با رجای واثق صلاح و فلاح و نجاح آن مسالت می شود.
اسفند 1369 - جوادی آملی.

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین
قال امیرالمومنین علی علیه السلام: عقول النساء فی جمالهن و جمال الرجال فی عقولهم . (1)
هر موجودی مظهر نامی از نامهای الهی است، زیرا خلقت که از اوصاف فعلی خداست نه از اوصاف ذاتی وی، عبارت است از تجلی خالق در چهره مخلوقهای گوناگون؛ چنانکه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است: الحمدلله المتجلی لخلقه بخلقه (2) عنوان تجلی از لطیف ترین تعبیرهای عرفانی است که قرآن و عترت از آن یاد کرده اند، و سالکان دور اندیش و درون بین را به خود جذب نموده است، چون سالک محب بیش از باحث متفکر از نشانه مقصود آگاه بوده و از آن لذت می برد و هرگز به شنیدن بانگ جرس کاروان کوی حق بسنده نمی کند بلکه می کوشد تا از علم به عین آرد و از گوش به آغوش.