مقتل امام حسین (علیه السلام)

نویسنده : جواد محدثی

مقدمه مترجم

با پاکترین ستایشها به آستان پروردگار بزرگ و خالصترین درودها به ساحت والای حضرت رسول صلی الله علیه و آله و اهل بیت پاک و معصوم آن حضرت، بویژه خاتم اوصیاء موعود امتها، منجی انسانها، حضرت بقیه الله علیه السلام.
ضرورت تدوین مقتل معصومین علیهم السلام و پاسخگویی به این نیاز مبرم در جامعه اسلامی و شیعی ما، گروهی را مصمم ساخت که مجموعه مقتلهای چهارده معصوم را در چندین مجلد به زبان عربی فراهم آورند. یکی از آن مجلدات، ویژه حضرت ابن عبدالله الحسین علیه السلام بود. همان ضرورت ایجاب می کرد که این مجموعه به فارسی نیز بر گردانده شود تا اقشار وسیعتری بتوانند از آن بهره گیرند؛ بخصوص مقتل سید الشهدا علیه السلام و حوادث واقعه عاشورا که از جایگاه والا و اولویت برخوردار بوده است.
خرسندم و خدا را شاکرم و منت پذیر الطاف اهل بیت عصمت و طهارتم که توفیق ترجمه جلد مخصوص امام حسین علیه السلام و وقایع کربلا را نصیب من کرد. در این تلاش، ترجمه ای روان و نگارشی ساده و دور از تصنع و تکلف و آوردن عباراتی گویا و شیوا پیوسته مد نظر مترجم بوده است. امید است به این مقصود دست یافته باشد.
برای مطالعه کنندگان این ترجمه نکاتی را شایسته یاد آوری می دانم:
الف. در متن عربی، در سلسله سند احادیث و نقلهای تاریخی نام افرادی آمده است. در ترجمه، برای کاهش حجم کتاب و احساس بی نیازی از نامها، اسامی واسطه های نقل آورده نشد و به ناقل سخن و آخرین واسطه سند اکتفا گردید.
ب. در پاورقیهای متن عربی برای هر نقل. منابع متعددی یاد شده است. در ترجمه تنها به اولین ماخذ که اصلیترین و کاملترین نقل را داشته، بسنده شد.
ج. اشعاری که به عنوان مرثیه امام حسین علیه السلام و پرداختن به حادثه عاشورا و مصائب کربلا از خود اهل بیت علیهم السلام نقل شده بود، ترجمه شد، ولی بخشی از مرثیه های شاعران دیگر در عصر ائمه یا پس از آنان که در اواخر کتاب بود، ترجمه نشد. به دلیل آنکه مرثیه های عربی سرایان، برای فارسی زبانان و مخاطبین این کتاب، اغلب بی فایده است و ترجمه اشعار هم طبعاً جاذبه و شیرینی متن اصلی را ندارد. علاقمندان به اشعار مرثیه باید به مجموعه های اشعار فارسی در این زمینه مراجعه کنند.
د. در مواردی محدود و انگشت شمار نیز که دو نقل تاریخی مشابه و تکراری بود، نقل مکرر ترجمه نشد. بعضی از اشعار عربی هم که به تناسب برخی مطالب آمده بود و احساس می شد ترجمه دقیق و کامل آنها چندان ضروری نیست، به ترجمه ای فشرده از مضمون آنها اکتفا شد که البته این موارد نیز اندک است، و به هر حال سعی شد شماره های نقلها در ترجمه و متن اصلی، همسان و بی تغییر باقی بماند.
امید است این اثرر، مورد رضای خداوند و قبول اهل بیت علیهم السلام و عنایت حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام قرار گیرد و مولفان محترم و مترجم ناچیز را مشمول توجهات خاص خویش قرار دهند، ان شاء الله.
جواد محدثی
قم - شهریور 1381، جمادی الثانی 1423

مقدمه گروه گرد آورنده متن عربی

قال الامام الصادق علیه السلام: نفس المهموم الظلمنا تسبیح و همه لنا عباده (1)
گذشته از احادیثی که در کتب روایی از مظلومیت ائمه معصوم علیهم السلام و کیفیت شهادت ایشان و بعضی حوادث جانسوز خبر داده اند می توان کتابها و جزواتی را که به نام مقتل، جریان شهادت یکی از معصومین و بویژه حضرت امام حسین علیه السلام را گزارش کرده اند، اولین یا حداقل پس از موضوع سقیفه و فدک، دومین موضوع در تاریخ نگاری سیاسی شیعیه به حساب آورد.
کلمه مقتل به معنی جای کشتن و زمینی است که کسی در آنجا کشته شده باشد (قتلگاه).
همچنین به کتابی که درباره واقعه کربلا تالیف شده باشد مقتل می گویند. (2)
گاهی مجالس تعزیه را نیز مقتل می گویند. (3)
گزارشگران حادثه کربلا و در مرحله نخست اهل بیت مظلوم و اسیر و شهیدان آن حادثه عظیم، اولین مقتل خوانان تاریخ شیعه بوده اند و کسانی که توانسته اند دیده ها و شنیده های خود را در مورد آن حادثه بر چهره کاغذ بنگارند اولین مقتل نویسان به شمار می آیند.
حکومتگران ستمگر اموی پس از آفرینش آن جنایت هولناک، تمام توان خود را برای زدودن آثار آن به کار گرفتند و گزارشگران حوادث را جهت دادند تا جز ثنای ستم پیشگان سخنی نگویند و جز تایید حکومت ظالمانه آنان گزارشی ننویسند و از نوشتن ضعفها و خیانتها و جنایتها بر حذر باشند تا بدین وسیله جلو شورشهای بعدی را بگیرند و راه مبارزه با طغیان و سبکسری اموی به فراموشی سپرده شود و این، شیوه همیشگی ستمگران تاریخ است.
پس از انقراض سلطه اموی برای تدوین و نشر حماسه عاشورا و دیگر عاشوراهای قبل از سال 61 و پس از آن فرصتی فراهم شد، اما با گسترش جنایات مشابه بنی عباس و احضارهای مکرر حضرت صادق علیه السلام به دربار طاغوتها و شهادت حضرت موسی بن جعفر علیه السلام در زندان جنایتکاران و غربت جانسوز امام رضا علیه السلام در خراسان، متوکلها بار دیگر دیگر کوشیدند تا جنایت را پنهان و کتمام کنند و آثار حمایت را شخم بزنند و زبان گویندگانی چون ابن سکیت را از حلقوم بیرون کشند (4) و دست نویسندگان را چون زائران کربلا قطع کنند. (5) این است که از آن همه آثاری که در زندگی و آثار معصومین به دست شیعیان دلسوخته نوشته شد و بویژه از مقاتل و شحر حالهاامروز جز نامی در ستون فهرست کتابهای مولفین باقی نمانده است.
مرحوم حاج آقا بزرگ در ذیل عنوان مقتل، شش مورد با نام مقتل و 59 مورد با نام مقتل ابا عبدالله الحسین علیه السلام و سه مورد با نام مقتل الحسین آورده، همچنان که چهارده مورد با نام مقتل امیر المؤمنین علیه السلام و نیز مقتل الحسن بن علی علیه السلام و مقتل علی بن الحسین علیه السلام و مقتل عباس بن امیر المؤمنین و مقتل زیدالشهید و مقتل اولاد مسلم و مقتل حجر بن عدی و... بر شمرده است. (6)
در این میان اولین مقتل حضرت امام حسین را اصبغ بن نباته مجاشعی، یکی از خواص اصحاب حضرت امیر المؤمنین علیه السلام و فرمانده شرطه الخمیس (7) در جنگ صفین نوشته که بنا به قول صاحب ذریعه پس از صدم هجری و بنا به نظر صاحبان برخی منابع در سال 64 وفات یافته است. پس از او جابر بن یزید جعفی متوفای سال 128 از اصحاب امام باقر و ابومخنف لوط بن یحیی متوفای 170، نویسنده مقتل الحسن و مقتل الحسین و مقتل امیر المؤمنین و دیگر، نصر بن مزاحم منقری متوفای 212، نویسنده کتاب واقعه صفین و ابن واضح یعقوبی صاحب تاریخ یعقوبی متوفای 294 و شیخ صدوق، محمد بن علی بن الحسین قمی متوفای 381 و شیخ طوسی متوفای 460 قلم بررسی گرفته و مقتل نوشته اند ولی جز بخشهایی از مقتل ابو مخنف که از تاریخ طبری استخراج و تنظیم و چاپ شده هیچیک در اختیار نیست.
کتابهای زیادی نیز در موضوع مقتل نوشته شده که با عنوان مقتل نامگذاری نشده است که از آن جمله کتاب روضه الشهدا نوشته حسین بن علی کاشفی بیهقی متوفای 910 می باشد - که گرچه خیلی معتبر نیست - به سبب نثر شیرین و مسجعی که داشت، خواندن آن در مجالس سوکواری متعارف شد و شهرت یافت تا آنجا که ذاکران و مقتل خوانان مجالس عزاداری روضه خوان نامیده شدند. عده ای گمان کرده اند اشتهار این کتاب به دلیل آن است که اولین کتاب مقتل در زبان فارسی است (8) در صورتی که خود روضه الشهدا جملات و اشعاری را به زبان فارسی از مقتل الشهدای ابوالمخافر رازی از شعرای زبر دست عهد غیاث الدین محمد بن ملکشاه متوفای 511 و سلطان مسعود بن محمد بن ملکشاه سلجوقی متوفای 347 نقل می کند، و صاحب ذریعه کتاب دیگری را نیز به نام مقتل الشهدا، نوشته شخصی متخلص به عاصی - که تاریخ نسخه برداری آن به 887 ق. می رسد و به زبان فارسی نوشته شده است - بر روضه مقدم می شمرد. (9)
به احتمال زیاد اشتهار مقتل خوانان به روضه خوان و نیز شهرت کتاب ملاحسین کاشفی به علت همزمان بودن تالیف کتاب با روی کار آمدن صفویه و جایگزین شدن مقتل خوانی به جای شاهنامه خوانی در شب نشینیها بوده است، مخصوصاً که نثر زیبای آن تا حدودی آهنگ حماسی دارد.
نیز کتاب اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات نوشته ملاآقابن عابد شیروانی در بندی متوفای 1286 ق است که ترجمه فارسی آن معروف به اسرار الشهاده در بندی، کتاب مبسوطی در مقتل است. جالب اینکه 6 دیگر از کتابهای مقتل به همین نام است که همگی در دوره قاجاریه نوشته شده اند.(10)
از جمله کتابهایی در مقتل حضرت سید الشهدا که امروزه مورد توجه است لهوف، نوشته دانشمند پرهیزکار علی بن موسی بن جعفر بن طاووس متوفای 664 ق و نفس المهموم نوشته محدث محقق حاج شیخ عباس قمی متوفای 1359 ق و مقتل الحسین نوشته عبدالرزاق موسوی مقرم متوفای 1391 ق و حدود یکصد مجلد دیگر به زبان فارسی و عربی و اردو و ترکی است که هر یک امتیازات خاص و تاملات گوناگونی دارد.
آنچه در این میان توجه کردنی است اینکه گرچه در ذریعه حدود 14 عنوان مقتل امیر المؤمنین علیه السلام ذکر شده (11) اما در کتابخانه های فعلی مراکز علمی، کتابهایی که مقتل ویژه یکی از ائمه معصوم علیهم السلام - جز حضرت سید الشهدا - باشد به تعداد انگشتان دست نمی رسد و این خود ضمن اینکه برای محققان و نویسندگان باید محل تامل باشد، نشانگر بعد دیگری از آثار کوشش شیعه در حفظ خاطره کربلا و مجالس عزاداری است که سالیانه و ماهیانه در جای جای سرزمینهای اسلامی برگزار می شده و می شود.
بایسته امروز محققان و اندیشمندان، کنکاش عمیق و فراگیر در متون تاریخی و روایی موجود بین سنی و شیعه برای استخراج و تکمیل و تهذیب ظریفانه و شجاعانه همه ابعادی است که می تواند از شهادت معصومین علیهم السلام تصویری واقعی و متناسب و هماهنگ با زندگی و سیره الهی آن هادیان بحق بر صفحه آفاق و بر پهنه زمین بپراکند و در گوش انسانهای تمامی عصرها و نسلها سرود صداقت و شجاعت و مردانگی و مروت بسراید.

اما این کتاب:

در سال 1366 بعضی از مسئولان سازمان تبلیغات اسلامی پیشنهاد کردند برای تهیه مقتل معتبر معصومین علیهم السلام لازم است در سازمان حرکتی آغاز شود، زیرا در مجالس و محافل مختلف سخن از این بوده که در بعضی از مجالس عزاداری اهل بیت علیهم السلام و برخی گویندگان مذهبی و مرثیه سرایان مطالبی مطرح می کنند که ماخذ و سند معتبری نداشته و روز به روز هم سینه به سینه نقل و بیان می شود و چه بسا موجب وهن و اهانت به مقام عصمت و عزت اهل بیت می گردد.
نظر مورد اتفاق اندشمندان صاحب نظر، جلوگیری از این گونه مطالب بی اساس و بلکه مضر است.
یکی از راههای پذیرفتنی و قابل اجرا برای جلوگیری از این شیوه ها، تهیه مقتلی جامع و از منابع معتبر است که در تنظیم آن، مبانی اعتقادی شیعه و معیارهای پذیرش اخبار و حدیث تا حد امکان مراعات شده باشد.
در اجرای این پیشنهاد با یکی از پژوهشگران علاقمند تماس حاصل شد تا کار را شروع کرده و طرح و نمونه کار را به سازمان ارائه دهد تا در صورت تصویب، امکانات لازم برای ادامه کار تهیه شود. ولی متاسفانه پس از گذشت چند سال و حادثه ناگواری که برای آن پژوهشگر محترم رخ داد این کار به جایی نرسید تا اینکه چهار سال پیش موضوع مجدداً مطرح شد و جناب حجه الاسلام و المسلمین محمدی عراقی ریاست محترم سازمان تبلیغات اسلامی تاکید کردند که این مهم را گروه حدیث پوهشکده باقر العلوم علیه السلام به عهده گیرد.
مقدمات کار فراهم شد و پس از مشورت و تبادل نظر با محققان و صاحب نظران، طرح کار جمع آوری و تنظیم گردید و استخراج مطالب مربوط به مقتل، از منابع اولیه و مستند تاریخی و حدیثی آغاز شد و پس از استخراج و دسته بندی مطالب مقرر گردید در مورد هر معصوم مطالب در چند فصل به شرح زیر تنظیم شود.
در فصل اول با عنوان فی نبذه من شخصیته به شخصیت مورد نظر اشاره ای بشود و سپس تاریخ ولادت و تاریخ شهادت و مدت و امامت و نظر مورد تایید نویسندگان و القاب و کنیه و نام پدر و مادر و فرزندان در حد نیاز و مختصر بیاید.
در فصل دوم با عنوان فی ماساته، اذیت و آرزو و شکنجه هایی که در حیات معصومین علیهم السلام به آنها می شده ذکر شود.
در فصل سوم با عنوان فی الاخبار عن شهادته، خبرهایی که پروردگار و پیامبر و معصومین دیگر در مورد شهادت هر معصوم داده اند آورده شود.
در فصل چهارم با عنوان فی وصایاه وصیتهای هر معصوم نقل گردد.
در فصل پنجم با عنوان فی احتضاره وقایعی که در زمان مریضی معصوم که منتهی به شهادت آن بزرگوار شده بیان شود. (12)
در فصل ششم با عنوان فی کیفیه شهادته، آنچه به شهادت و سبب شهادت آن بزرگواران مربوط می شده آورده شده است.
فصل ششم با عنوان فی کیفیه شهادته، آنچه به شهادت و سبب شهادت آن بزرگواران مربوط می شده آورده شده است.
فصل هفتم به مسائل تجهیز معصوم، یعنی غسل و کفن و نماز و دفن و... آن بزرگواران اختصاص یافته که با عنوان فی تجهیزه آمده است.
فصل هشتم با عنوان فیما وقع بعد شهادته آمده که در آن قضایا و اتفاقاتی که بعد از شهادت هر معصوم رخ داده بیان شده است.
در فصل نهم اشعار و جملاتی که در مصیبت معصوم گفته شده - چه از معصومین یا از اصحاب و یاران و افراد نزدیک به زمان ائمه علیهم السلام - آورده شده است. (13)
در خاتمه از محققان و صاحب نظران و خوانندگان عاجزانه در خواست می کنیم برای کاملتر شدن این مجموعه در چاپهای بعدی نظرات خود را به این مرکز ارائه کنند.
انه خیر ناصر و معین
گروه حدیث پژوهشکده باقر العلوم علیه السلام