فهرست کتاب


احکام نماز

محمد وحیدی‏

مکان نمازگزار

مکان نمازگزار دارای شرایطی است و هر کدام از آنها را که نداشته باشد، نماز خواندن در آن مکان باطل است؛این شرایط عبارتند از:

شرط اول: غصبی نباشد

در جایی انسان می تواند نماز بخواند که یا مال خودش باشد و یا اگر مال دیگری است، بداند صاحبش راضی است، بنابراین نماز خواندن در مکانهایی که گفته می شود باطل است:
1- در جایی که ملکش از دیگری است و انسان نمی داند صاحبش راضی است یا نه، که تا علم به رضایت او پیدا نکرده است نماز در آنجا باطل است مگر در:
الف) در زمین بسیار وسیعی که از ده دور و چراگاه حیوانات است، اگر چه صاحبانش راضی نباشند، نماز خواندن و نشستن و خوابیدن در آن اشکال ندارد و در زمینهای زراعتی هم که نزدیک ده است و دیوار ندارد، اگر چه در مالکان آنها افراد صغیر و دیوانه باشد، نماز و عبور و تصرفات جزئی اشکال ندارد؛ ولی اگر یکی از صاحبانش ناراضی باشند، تصرف در آن حرام و نماز باطل است.
توضیح المسائل، مساله 789
ب) در اماکن عمومی برای وارد شوندگان به آنها، مانند: مسافرخانه ها و هتلها و حمامها و...
توضیح المسائل، مساله 878
ج) در خانه هایی که آیه 61 سوره نور بیان جواز خوردن از آن خانه را بدون اجازه صاحبان آنها نموده است. همین مقدار که انسان علم به کراهت و عدم رضایت آنها نداشته باشد، که در این خانه علاوه بر خوردن می فرمایند، نماز در آنها هم همین حکم را دارد که آنها عبارتند از: خانه پدر، مادر، برادر، عمو، عمه، خاله، دایی، خانه کسی که کلیدش در دست اوست و خانه دوست.
عروةالوثقی، فی مکان المصلی، مساله 18. 2 در مکانی که منافعش از دیگری است، اگر بدون اجازه مالک منافع در آن مکان نماز بخواند، نمازش باطل است، بنابراین کسی که در خانه مستاجری بدون اجازه مستاجر نماز می خواند، اگر چه از طرف مالک واقعی اجازه داشته باشد و یا خود مالک واقعی نمازش باطل است.
توضیح المسائل، مساله 867
3- در مکانی که حق دیگری به او تعلق نگرفته باشد، بنابراین در مکانهایی که حقوق زیر به آنها تعلق گرفته باشد، نمی شود در آنها نماز خواند:
الف) حق رهن: رهن آن است که بدهکار مقداری از مال خود را نزد طلبکار بگذارد که اگر طلب او را ندهد، طلبش را از آن مال به دست آورد و طلبکار و بدهکار نمی توانند در مالی که گرو گذاشته شده، بدون اجازه یکدیگر، ملک کسی کنند، مثلا ببخشند و یا بفروشند.
توضیح المسائل، مساله 2307، 2312.
ب) حق سبق: کسی که در مسجد نشسته، اگر دیگری جای او را غصب کند و در آنجا نماز بخواند، بنابر احتیاط واجب باید دوباره نمازش را در محل دیگری بخواند.
ج) حق شریک: کسی که در ملکی با دیگری شریک است، اگر سهم او جدا نباشد، بدون اجازه شریکش نمی تواند در آن ملک تصرف کند و نماز بخواند.
توضیح المسائل، مساله 872 و عروةالوثقی، فی مکان المصلی، مساله 12
د) حق امام و فقرا: اگر با عین پولی که خمس و زکات آن را نداده، ملکی بخرد، تصرف او در آن ملک، حرام و نمازش هم در آن باطل است و همچنین است اگر به ذمه بخرد و در موقع خریدن قصدش این باشد که از مالی که خمس یا زکاتش را نداده، پولش را بدهد؛ مگر اینکه آن مقدار خمس یا زکات را به وجهی شرعی، مانند مصالحه با مجتهد به عهده گرفته باشد.
تحریرالوسیله، ج 1، ص 147 مساله 4 و توضیح المسائل، مساله 873
ه) حق خود میت: اگر میت وصیت کرده باشد که ثلث مال او را به مصرفی برسانند، تا وقتی که ثلث را جدا نکنند، نمی شود در ملک او نماز خواند.
و) حق ورثه میت: اگر بعضی از ورثه میت، صغیر یا دیوانه یا غائب باشند، تصرف در ملک او حرام، و نماز در آن باطل است، ولی تصرفات جزئی که برای برداشتن میت معمول است، اشکال ندارد.
توضیح المسائل، مساله 877
ز) حق طلبکارهای میت: بدهکاریهای میت، یا از قسم خمس و زکات است که تا به حال نمی داده، یا مدتی نداده و یا از قسم بدهیهای معمولی است، اگر از قسم خمس و زکات باشد، تصرف در ملک او حرام و نماز در آن باطل است، مگر آنکه بدهکاری او را داده یا قصد دادن آن را داشته باشند، به شرطی که مسامحه در دادن ننمایند و اما اگر بدهیهای او غیر از خمس و زکات باشد، باز هم تصرف در ملک او حرام و نماز در آن باطل است؛ولی تصرفات جزئی که برای برداشتن میت معمول است، اشکال ندارد و نیزاگر بدهکاری او کمتر از مالش باشد و ورثه هم تصمیم داشته باشند که بدهی او را بدهند و مسامحه هم نمی کنند و تصرفشان هم تصرفی نیست که موجب فروختن یا از بین بردن مال میت باشد، اشکال ندارد، ولی بنابر احتیاط مستحب،از ولی میت هم رضایت گرفته شود.
عروةالوثقی، مکان المصلی، مساله 14 و تحریرالوسیله، ج 1، ص 147 مساله 4 و توضیح المسائل، مساله 875 و 876
خلاصه بحث در این مکانها نمی توان نماز خواند:- مکانی که ملکش از دیگری است- مکانی که منافعش از دیگری است - مکانی که حق دیگری به آن تعلق گرفته:- حق رهن- حق سبق- حق شریک- حق امام و فقرا- حق خود میت- حق ورثه میت- حق طلبکارهای میت
یادآوری 1- نماز خواندن مواردی که شمرده شد، باطل است و این در صورتی است که از روی عمد در این مکانها نماز بخواند و اما اگر ازروی جهل یا غفلت یا فراموشی در آن مکانها نماز بخواند،باطل نیست، مگر آنکه خودش آن مکان را غصب کرده باشد.
عروةالوثقی، فی مکان المصلی و تحریرالوسیله، ج 1، ص 147 مساله 1
2- در باطل بودن نماز در موارد غصبی یاد شده فرقی بین نماز واجب و مستحب نیست.
عروةالوثقی، فی مکان المصلی.
3- هرگاه خود مکان غصبی نباشد، ولی روی آن فرش غصبی انداخته و نماز بخوانند، باز هم نماز باطل است و همچنین است عکس آن، یعنی اگر فرش مباحی را روی مکان غصبی بیندازند، باز نماز باطل است.
عروةالوثقی، فی مکان المصلی، مساله 1
4- ملاک در رضایت، رضایت باطنی است، بنابراین اگر صاحب ملک به زبان اجازه نماز خواندن بدهد، ولی انسان بداند که قلبا راضی نیست، نماز خواندن در ملک او باطل است و اگر اجازه نداده، ولی انسان یقین دارد که قلبا راضی است، نماز صحیح است؛ مانند: مسافرخانه ها و حمامها و... و خلاصه، اگر از ظاهر حال کسی اطمینان به رضایت او کشف شود، کفایت می کند و به احتمال خلاف، اعتنا نمی شود.
تحریر الوسیله، ج 1، ص 148 مساله 5 و توضیح المسائل، مساله 874
5- در زیر سقف یا خیمه غصبی و یا در خانه ای که بعضی از دیوارهای آن غصبی است، نماز باطل نیست، اگر چه احتیاط در اجتناب است.
تحریرالوسیله، ج 1، ص 147 مساله 3

شرط دوم: مکان نمازگزار در حال اختیار بی حرکت باشد

نماز خواندن روی تشک و یا میزهایی که ثابت نمی ایستند، یا در داخل قطار و یا ماشین و کشتی، در حال اختیار و در حال حرکت، جایز نیست، مگر اینکه در قطار و یا ماشین و کشتی همان گونه که آنها حرکت می کنند ولی تکان نمی دهند، نمازبخواند، البته با رعایت شروط دیگر، مثل اینکه در هنگام تکان خوردن بدن چیزی نخواند و هرگاه آنها از قبله منحرف شدند، به طرف قبله برگرددو اما حرکتی که به تبع حرکت قطار و ماشین و کشتی انسان حرکت می کند، اشکال ندارد و اما در حال اضطرار که مسلما نماز خواندن بی اشکال است، ولی واجب است که مراعات قبله و استقرار را به قدر امکان بنماید.
عروةالوثقی، فی مکان المصلی (الثانی) ومساله 24 و تحریرالوسیله، ج 1، ص 151 مساله 15