فهرست کتاب


احکام نماز

محمد وحیدی‏

وقت ادای نافله صبح

نافله صبح پیش از نماز صبح خوانده می شود و وقت آن بعد از گذشتن از نصف شب، به مقدار خواندن یازده رکعت نماز شب است؛ولی احتیاط آن است که قبل از فجر اول نخوانند،مگر آنکه بعد از نافله شب بلافاصله بخوانند، که در این صورت مانعی ندارد.
توضیح المسائل، مساله 772

فصل سوم: قبله شناسی

قبله پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم در مدت سیزده سال پس از بعثت در مکه و چند ماه بعد از هجرت در مدینه، به امر خداوندمتعال به سوی بیت المقدس عبادت می کرد (بیت المقدس زادگاه حضرت عیسی و قبله یهود و نصارا بود) در حالی که مردم آن روز مکه به کعبه اهمیت زیادی قائل بودند و آنجا را بت خانه خود قرار داده بودند.
ماجرای تغییر قبله پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم وقتی که به مدینه آمدند و به طرف بیت المقدس نماز خواندند، یهودیانی که در مدینه بودند شروع کردند به بهانه جویی و اعتراض و تبلیغ بر علیه مسلمین مبنی بر اینکه اینان از خود استقلال ندارند و این که به طرف قبله ما نماز می خوانند، دلیل حقانیت ماست و خلاصه مساله قبله، دستاویزی برای کوبیدن پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم شده بود.
پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم از این موضوع بسیار ناراحت بود و شبها به انتظار وحی در این مورد به آسمان نگاه می کرد و ساعت شماری می کرد، و سرانجام یک روز در حالی که دو رکعت از نماز ظهر را خوانده بود، جبرئیل(ع) مامور شد که بازوی پیامبر(ص) را گرفته و روی او را به سوی کعبه بگرداند (سوره بقره آیه 144). بعد از تغییر قبله یهود ناراحت شده و تبلیغات منفی خود را از طریق دیگری شروع کردند و گفتند:چه عاملی باعث شد که مسلمانان از قبله پیشین انبیا اعراض نمایند، پس یا کارسابقشان باطل بوده یا کار فعلی آنان. خداوند متعال در آیه یاد شده جواب آنها را چنین می دهد که همه جا مربوط به خداست و به هر کجا او دستور دهد، باید بدان سو نماز خواند و نقطه خاصی بدون دستور الهی دارای شرافت ذاتی نیست.
فلسفه تغییر قبله همان گونه که در بحث فلسفه احکام در قسمت مقدمات گفتیم، فلسفه واقعی احکام برای ما مجهول است ولی آنچه درباره حکمت این مساله با استفاده از مدارک اسلامی به نظر می رسد،عبارتند از:
1- مستقل بودن و تحت تاثیر جو و محیط و آداب غلط قرار نگرفتن بهترین کمال است. پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم از وقتی که در مکه بودند چون خواستند صفوف مسلمین از مشرکان که به کعبه اهتمام می ورزیدند جدا گردد، لذا به بیت المقدس متوجه شدند و همین که به مدینه آمدند، در مرحله اول به طرف بیت المقدس نماز می خواندند و در حالی که نمازشان به آن طرف صحیح بود،خواستار تغییر قبله شدند که این بر پایه عللی بود که به بعضی از آنها اشاره می شود:
الف) به خاطر سوءاستفاده و دستاویز قرار دادن یهود مساله قبله را.
ب) برای اینکه یهود و نصارا در کتابهای دینی خود خوانده بودند که پیامبری خواهد آمد که به دو قبله نماز می خواند، همچنان که قرآن به این مساله اشاره دارد.
2- برای آزمایش افراد مسلمانی که هنوز رسوبات دوران شرک در آنها بود که اطاعت از این دستور برای آنهایی که هنوز به مقام تسلیم نرسیده بودند، بسیار کار دشواری بود و در قرآن کریم در سوره بقره (آیه 143) به این مساله اشاره شده است:
وما جعلنا القبلة التی کنت علیها الا لنعلم من یتبع الرسول ممن ینقلب علی عقبیه وان کانت لکبیرة الا علی الذین هدی الله؛
ما قبله پیشین تو را تغییر ندادیم، مگر برای آنکه افرادی که از پیامبر پیروی کرده از افرادی که عقب گرد می کنند، آشکار شوند،اگر چه این جمساله تغییر قبله ج بسیار جتحملش ج گران است،مگر بر کسانی که جواقعاج هدایت شده اند.
اگر خداوند ما فوق زمان و مکان است، توجه به قبله چه مفهومی دارد؟ اولا: اسلام به مساله اتحاد بسیار اهمیت داده و هر حکمی را که موجب هماهنگی و وحدت می شود، به صورت وجوب یا استحباب بیان فرموده است؛ بنابراین اگر نقطه معینی قبله نبود و هر کس به طرفی می ایستاد،هرج ومرج عجیبی به وجود می آمد.
ثانیا: بعضی از نقاط حالت محوری و سابقه بیشتری برای پرستش و عبادت دارند، چه بهتر که هم برای حفظ وحدت و هم برای توجه بیشتر به مراکز اصلی عبادت نقطه ای به عنوان قبله انتخاب بشود تا همه جهانیان به هنگام عبادت،افکار خود را متوجه همان نقطه کنند و در واقع دایره های متعدد متحدالمرکزی به هنگام عبادت ترسیم نمایند تا مرزی برای وحدت و اتحاد آنها باشد.
مواردی که رو به قبله بودن واجب است در پنج مورد رعایت قبله لازم است که آنها عبارتند از:
اول: نمازهای واجب و قضای نمازهای روزانه و نماز احتیاط و قضای اجزای فراموش شده و همچنین نمازهای مستحبی،اگر بخواهد آنها را در حال استقرار بدن بخواند و اما در دو مورد رعایت قبله لازم نیست:
1- در سجده سهو (البته احتیاط مستحب آن است که رو به قبله باشد).
2- در نمازهای مستحبی در صورتی که بخواهد در حال راه رفتن یا هنگام حرکت وسیله نقلیه، نماز بخواند.
کیفیت رو به قبله بودن در نمازها کسی که نمازش را ایستاده می خواند، بایستی صورت و جلو بدنش رو به قبله باشد، و اما بهتر است انگشتان پاها و پشت دستها و سر زانوها هم در هنگام نشستن رو به قبله باشند، بخصوص آخری و اما کسی که نشسته نماز می خواند، بایستی صورت و سینه وشکم و حتی سر زانوهایش رو به قبله باشد و اگر کسی نمی تواند نشسته نماز بخواند و وظیفه اش خوابیده نماز خواندن است، بایستی به پهلوی راست بخوابد،به طوری که صورت و جلو بدنش رو به قبله باشد و اگر این طورنمی تواند، بایستی به پهلوی چپ طوری بخوابد که صورت و جلو بدنش مقابل قبله باشد و اگر این طور هم نمی تواند، بایستی به پشت بخواند، به طوری که صورتش به طرف آسمان و کف پاهایش به طرف قبله باشد.
دوم: در حال احتضار و آن به صورتی است که اگر بنشیند، صورتش رو به قبله باشد.
سوم: در حال نماز خواندن بر میت که بایستی میت را طوری جلو نمازگزار بگذارند که سرش به طرف راست و پاهایش طرف چپ نمازگزار قرار داشته باشد که در شهرهای ما سرش به طرف مغرب و پاهایش به طرف مشرق قرار می گیرد.
چهارم: در حال دفن میت که میت را به پهلوی راست طوری می خوابانند که صورت و جلو بدنش رو به قبله باشد.
پنجم: در هنگام سر بریدن و یا نحر کردن حیوانات به صورتی که جای ذبح و نحر حیوان و همچنین جلو بدن او رو به قبله باشد وبنابر احتیاط مستحب،شخص ذبح کننده هم رو به قبله باشد.
عروةالوثقی، فیما یستقبل له.
جایی که رو به قبله بودن حرام است در حال تخلی (بول و غائط کردن) رو به قبله یا پشت به قبله بودن حرام است.
عروةالوثقی، فیما یستقبل له، مساله 2

مواردی که رو به قبله بودن مستحب است

1- در حال دعا؛ 2- در حال قرائت قرآن؛ 3- در حال ذکر؛ 4- در حال تعقیب؛ 5- در حال سجده شکر؛ 6- در حال سجده واجب قرآن؛ 7- مطلقا در حال نشستن.
عروةالوثقی، فیما یستقبل له، مساله 3