فهرست کتاب


احکام نماز

محمد وحیدی‏

دستور تیمم

تیمم -چه بدل از وضو باشد و چه بدل از غسل سه چیز واجب دارد که به آن اشاره می کنیم:
واجب اول: زدن دو کف دست با هم بر چیزی که تیمم بر آن صحیح است؛ البته حضرت امام گذاشتن دستها را هم بر چیزی که تیمم بر آن صحیح است کافی می دانند، ولی زدن دستها را احتیاط مستحب می دانند،و اما تکاندن دستها را بعد از زدن مستحب است.
واجب دوم: کشیدن تمام دو کف دست بر تمامی پیشانی، از رستنگاه مو تا بالای بینی و روی ابروها و دو طرف پیشانی؛ البته امام خمینی(ره) کشیدن روی ابروها را احتیاط واجب می دانند.
واجب سوم: کشیدن کف دست چپ به تمام پشت دست راست، از بند دست تا سر انگشتها و بعدا کشیدن کف دست راست به تمام پشت دست چپ، از بند دست تا سرانگشتان و برای آنکه یقین کند که تمام پشت دست را مسح کرده، باید مقداری بالاتر از بند را هم مسح نماید. البته لازم به تذکر است که تیمم چه بدل از غسل و چه بدل از وضو باشد، حضرت امام همین مقدار را کافی می دانند، ولی می فرمایند: بهتر است یک بار دیگر دستها را زمین زده، به پشت دستها بکشد.
عروةالوثقی، فی کیفیة التیمم و توضیح المسائل، مساله 701 و689 تحریر الوسیله،ج 1، ص 011،مساله 3
یادآوری به مسائل 702 و 703 توضیح المسائل مراجعه شود.
دستور تیمم برای افراد معلول کسی که نمی تواند تیمم کند، باید نایب بگیرد تا او را تیمم دهد و نایب باید اگر امکان دارد اولا با دستهای خود او، او را تیمم دهد واگر امکان ندارد، دستهای خودش را به زمین بزند و به صورت و پشت دستهای او بکشد و اگر نایب، مزد هم بخواهد -حتی به چند برابر اجرةالمثل باید اگر به حالش ضرر ندارد آن را بپردازد و نایب بگیرد و اما کسی که یک دستش قطع شده یا ذراع دارد یا ندارد (یعنی از بالاتر از ذراع دستش قطع شده) اگر ذراع داشته باشد، باید یک دست سالمش را با ذراع دست دیگرش به زمین بزند و به صورتش بکشد و بنابر احتیاط مستحب دوباره با کف دست سالمش تمام پیشانی و دو طرف آن را مسح نماید و بعد با دست سالمش پشت ذراع و با ذراعش پشت دست سالم را مسح کند.
و اما اگر یک دستش سالم باشد و دیگری هم ذراع نداشته باشد، همان کف دست سالم را به زمین بزند و به پیشانی بکشد و بعد پشت دستش را به زمین بکشد و بنابر احتیاط واجب علاوه بر این کار نایب هم بگیرد، به این صورت که دو دستش را با هم به چیزی که تیمم بر آن صحیح است بزند و به صورت بکشد و بعد نایب کف دستش را به پشت دست او بکشد.
واما کسی که هر دو دستش قطع شده است،این هم دو صورت دارد: یا ذراعهای او باقی است یا نیست و اگر ذراعها باشد، به وسیله دو ذراع مانند دو کف دست تیمم می کند -چون دو ذراع حکم دو کف دست را دارند و اگر ذراع ندارد آن وقت پیشانی خود را به زمین کشیده و بنابر احتیاط واجب نایب هم می گیرد.
تحریر الوسیله، ج 1، ص 8011 مساله 3و 4

شرایط تیمم

1- نیت: یعنی توجه به اینکه این تیمم بدل از وضو است یا بدل از غسل؛ همراه با زدن دستها بر چیزی که تیمم بر آن صحیح است.
2- مباشرت در حال اختیار: یعنی در حال اختیار کارهای تیمم را خود شخص انجام دهد؛ ولی در حال اضطرار می تواند نایب بگیرد.
3- موالات: یعنی پشت سرهم انجام دادن کارهای تیمم.
4- ترتیب.
5- کشیدن کف دستها به صورت و پشت دستها از بالا به پایین.
6- نبودن مانع بین کف دستها و پیشانی و بین کف دست و پشت دست؛ مگر در جایی که وظیفه اش تیمم جبیره ای است.
7- پاک بودن کف دستها و پیشانی و پشت دستها، در حال اختیار.
عروةالوثقی، فی کیفیة التیمم و توضیح المسائل، مساله 704
یادآوری به مسائل 707 708 و 709 توضیح المسائل مراجعه شود.

چیزهایی که تیمم بر آنها صحیح است

چیزهایی که تیمم بر آنها صحیح است، سه مرحله دارند که با بودن مرحله اول، نوبت به دوم، و با بودن مرحله دوم، نوبت به مرحله سوم نمی رسد.
مرحله اول: عبارت است از همه زمین غیر از روییدنیها و معادن آن؛ مثل: طلا، نقره، نمک و... بنابراین در مرحله اول می توان با خاک یا ریگ یا کلوخ یا سنگ تیمم کرد، ولی اگر خاک باشد، بهتر است. چیزی که بر آن تیمم می شود، مستحب است گردی داشته باشد که در دست بماند و اگر هیچ کدام از اینها نبود، نوبت به مرحله دوم می رسد.
مرحله دوم: عبارت است از گرد و غبار چیزی که تیمم بر آن صحیح است؛مانند: خاک (نه مانند آرد و...). البته باید دانست که وقتی انسان می تواند به گرد و غبار تیمم کند که نتواند از مجموع آنها خاک تهیه کند والا باید خاک تهیه کرده و بر خاک تیمم نماید، چون به مرحله اول بر می گردد ولی اگر نتواند به صورت خاک درآورد، باید بنابر احتیاط واجب، جایی را که گرد و غبارش بیشتر است، مقدم بدارد.
مرحله سوم: عبارت است از گل، و باید دانست که وقتی می توان بر گل تیمم کرد که نتوان آن را خشک کرده و از آن، خاک تهیه کرد و الا به مرحله اول بر می گردد؛ البته لازم به تذکر است که تمام این سه مرحله ای که گفته شد، دارای سه شرط هستند، که با دارا بودن تمامی این سه شرط در هر مرحله می توان بر آن تیمم کرد و اما آن سه شرط:
1- پاک باشد.
2- با چیزی که تیمم بر آن صحیح نیست مخلوط نباشد؛ مانند: کاه خاک، خاک و خاکستر، مگر اینکه آنچه که مخلوط شده، خیلی کم باشد.
3- بنابر احتیاط واجب چیزی که بر آن تیمم می شود، غصبی نباشد.
و اگر هیچ کدام از این سه مرحله را با این شرایط ندارد، احتیاط مستحب آن است که نماز را بدون وضو و تیمم بخواند و بنابر احتیاط واجب بعدا دوباره آن را به جا بیاورد.
عروةالوثقی، فی مایصح التیمم به، مساله 10 و توضیح المسائل، مساله 694، 684،689-686،692
یادآوری 1- به مسائل 684 685 688 690 692 و 695 699 مراجعه شود.
2- اگر بر چیزی تیمم کند، با اعتقاد به اینکه آن از چیزهایی است که تیمم بر آن صحیح است، ولی بعد بفهمد تیمم بر آن صحیح نبوده و یا بر مرحله بعدی تیمم کند و بعد بفهمد وظیفه اش تیمم بر مرحله قبلی بوده، تیمم او باطل است و نمازی که خوانده، اگر در وقت است آن را اعاده و اگر وقت آن گذشته، قضا نماید.
عروةالوثقی، فیما یصح التیمم به، مساله 12
3- تیمم کردن بر شن و زمین شوره زار، هرگاه نمک روی آن را نگرفته باشد (والا جایز نیست) و همچنین بر گودالها و خاکی که روی آن، راه رفته اند و خاک جاده مکروه است و مستحب است که انسان بر زمین بلند غالبا از معرض آلودگی و نجاست مصون است، تیمم نماید.
عروةالوثقی، فی ما یصح التیمم به، مساله 9، 10
مواردی که به جای وضو و غسل، باید تیمم کرد در هفت مورد به جای وضو و غسل باید تیمم کرد که در توضیح المسائل از مساله 648 به بعد مشروحا بیان شده است.
یادآوری 1- کسی که حدث اکبر از او سرزده است، اگر حدثش جنابت باشد، اگر برای نمازش فقط یک تیمم بکند، کافی است -اگر نمی تواندغسل کند و اما اگر حدث اکبرش غیر از جنابت باشد، باید علاوه بر تیمم وضو هم بگیرد و اگر نمی تواند وضو بگیرد، باید دو تیمم بنماید:یکی بدل از غسل و یکی بدل از وضو.
تحریر الوسیله، ج 1، ص 211،مساله 3
2- آنچه وضو را باطل می کند، تیمم بدل از وضو را هم باطل می کند و آنچه غسل را باطل می کند، تیمم بدل از غسل را هم باطل می کند، بحثی که هست این است که آیا آنچه وضو را باطل می کند تیمم بدل از غسل را باطل می کند یا نه؟ مثلا کسی که به خاطر جنابت، تیمم بدل از غسل کرده و بعد حدث اصغری از او سر زده، آیا باید دوباره تیمم کند یا نه، همان تیمم اول کافی است و فقط برای نماز باید وضو بگیرد؟ حضرت امام می فرمایند:در این مساله دو قول است:
1- تیمم بدل از غسل را باطل می کند؛
2- باطل نمی کند؛ ولی طهارت او را از بین می برد.
که قول اول مشهورتر است، ولی قول دوم قوی تر است. بنابراین به فرمایش ایشان، شخص جنب اگر بعد از تیمم بدل از غسل حدث اصغر از او سربزند، مثل کسی است که بعد از غسل حدث اصغر از او سرزده باشد و فقط باید برای نماز وضو بگیرد و همچنین زن حائضی که غسل حیض کرده،اگر حدث اصغر از او سر بزند،فقط وضو یا تیمم بدل از وضوی او را از بین می برد؛ ولی احتیاط مستحب آن است که در جنب جمع کند بین تیمم بدل از غسل و وضو اگر امکان دارد -البته در صورتی که نمی تواند وضو بگیردو اگر امکان ندارد یک تیمم به نیت مافی الذمه انجام دهد و اما غیر جنب احتیاطا دو تا تیمم کند:یکی بدل از غسل و دیگری بدل از وضو.
تحریرالوسیله، ج 1، ص 112 مساله 5
3- کسی که بجای غسل یا وضو تیمم می کند تا وقتی که تیمم و عذر او باقی است به حکم شخص طاهر است و تمام کارهایی که شرطش طهارت بود، می تواند انجام دهد، مگر اینکه تیممش به خاطر تنگی وقت یا نماز میت یا تیمم برای خوابیدن با وجود دسترسی به آب باشد که با این تیممها نمی تواند دست به خط قرآن بزند و یا اگر جنب است،نمی تواند سوره هایی را که سجده واجب دارد، بخواند و یا داخل مسجد شود؛ البته حضرت امام در مورد تیمم به خاطر تنگی وقت،احتیاط واجب دارند.
عروةالوثقی، احکام تیمم، مساله 9
4- اگر مس قرآن بر انسان واجب شود، تیمم واجب است و اما اگر مباح (جایز) باشد، تیمم برای مس آن مشروع نیست؛ولی اگر برای هدف دیگری تیمم کند، می تواند دست به خط قرآن بزند.
عروةالوثقی، احکام تیمم، مساله 33
5- در مواردی که باید دو تیمم کند، یکی بدل از غسل و یکی بدل از وضو، مانند: حائض و نفساء و کسی که مس میت کرده و... بهتر است تیمم سومی هم به قصد پاک شدن بنماید، بدون توجه به بدلیت از وضو و یا غسل؛ زیرا احتمال دارد یک تیمم بیشترمطلوب نباشد (از باب تداخل) و اگر به وسیله تیمم دو قصد مافی الذمه کند، از تیمم سومی کفایت می کند. عروةالوثقی، احکام تیمم، مساله 36