فهرست کتاب


احکام نماز

محمد وحیدی‏

غسل مس میت

اگر بدن شخص زنده ای به بدن انسان مرده ای برخورد کند، با چند شرط بر او غسل مس میت لازم می شود، این شرایط عبارتند از:
1- آن جسد، جسد شهید نباشد (شهیدی که غسل ندارد).
عروةالوثقی، فی حکم الشهید، مساله 11
2- کسی که کشتن او به خاطر رجم یا قصاص واجب شده و قبلا خودش غسل کرده نباشد.
عروةالوثقی، فی حکم الشهید، مساله 11
3- بچه سقط شده ای نباشد که هنوز چهار ماهش تمام نشده است.
عروةالوثقی، فی غسل مس میت.
4- بدن میت سرد شده باشد.
عروةالوثقی، فی غسل مس میت.
5- بدن میت را غسل نداده باشند؛یعنی سه غسلش تمام نشده باشد.
عروةالوثقی، فی غسل مس میت.
6- موی خود را به بدن میت و همچنین بدن یا موی خود را به موی میت نرسانده باشد و الا غسل لازم ندارد؛ هر چند احتیاط مستحب آن است که غسل نمایند.
7- اگر از انسان عضوی جدا شده، بایستی هم گوشت و هم استخوان با هم باشد، اگر قسمتی از بدن کسی از اوجدا شود یا خود او مرده است یا زنده، اگر مرده باشد یا بدنش را غسل داده اند یا نداده اند،اگر مرده باشد و بدنش را غسل داده باشند، که مس آن عضوغسل ندارد، و اگر از مرده ای باشد که هنوز بدنش را غسل نداده اند، یا آن عضو از اعضایی است که اگر متصل هم بود و مسح می شد، غسل مس میت لازم نبود (مانند موها)، یا از اعضای دیگر است، اگر صورت اول باشد(موها) غسل لازم نیست و اگر صورت دوم باشد،غسل مس میت لازم است و اگر قسمت جدا شده، از انسانی باشد که خود زنده است، سه صورت دارد:یا گوشت تنهاست و یا استخوان تنها (مانند دندان) و یا گوشت و استخوان هر دو با هم است که در صورت سوم مس آن غسل دارد و اما دو صورت قبل غسل مس میت ندارد.
تحریرالوسیله، ج 1، ص 63 مساله 1
فلسفه غسل مس میت س: می گویند اگر کسی دست به بدن حیوان مرده ای بزند، فقط باید دستش را آب بکشد -اگر رطوبت در بین بوده و غسل لازم نیست؛ اما اگر کسی دستش را به بدن انسان مرده ای بزند، باید غسل کند و اگر رطوبتی در بین بوده، علاوه بر غسل، باید دستش را آب بکشد. آیا مرده انسان ازمرده حیوانات هم نجس تر است؟
ج: در پاسخ این سؤال باید بگوییم که:
اولا: فلسفه واقعی احکام الهی برای ما در تمام موارد روشن نیست (برای روشن شدن این موضوع به بحث مقدمه احکام بحث فلسفه احکام مراجعه شود).
ثانیا: شاید یکی از حکمتهای آن این باشد که دین مقدس اسلام در قانون گذاری خود گاهی به مسائلی برخورد می کند که اگر یک مساله را بخواهد به طور کلی آزاد بگذارد، مفسده پیش می آید و اگر بخواهد به طور کلی منع کند، باز هم دچار مفاسدی می گردد در اینجا برای سلامت جامعه و صحیح اجرا شدن قانون این چنین برنامه ریزی می کند که روی آن چیز مالیات می بندد؛ به عنوان مثال در اوایل بعثت پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم ثروتمندان عرب عادتشان بر این بود که می آمدند اطراف پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم جمع می شدند و هر کس با پیامبر کاری داشت با حضرت در گوشی صحبت می کرد و حاضر نبودند، مسائلشان را علنا با پیامبر در میان بگذارند، آن وقت در گوش پیامبر هر داستانی را که می خواستند چون کسی نمی شنید تعریف می کردند که با این کار هم خود را مقرب پیامبر جلوه داده و هم وقت پیامبر را می گرفتند و هم فقرا اندوهگین می شدند. خوب دراینجا اسلام چه بکند؟ اگر در گوشی صحبت کردن با پیامبر را مطلقا آزاد بگذارد، دارای چنین مفاسدی است و اگر مطلقا منع کند، باز هم صحیح نیست؛زیرا گاهی بعضی از مسائل است که نمی شود در جمع مطرح گردد و باید به صورت در گوشی با پیامبر در میان گذاشته شود؛ در اینجا دین مقدس اسلام برای دفع مفاسد و صحیح اجرا شدن این مساله، برای آن پرداخت مبلغی را الزامی کرد؛ در این مورد آیه یازدهم سوره مجادله می فرماید:
یا ایها الذین امنوا اذا ناجیتم الرسول فقدموا بین یدی نجویکم صدقة؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، هرگاه خواستید با پیامبر درگوشی صحبت کنید، جلوتر باید صدقه بدهید.
که این صدقه اجباری سبب شد عادت بد درگوشی صحبت کردن با پیامبر از میان رفت و تنها کسی که به این آیه عمل کرد، امیرالمؤمنین -علیه السلام بود که در بعضی از موارد با دادن صدقه راهنماییهای سری را از پیامبر اکرم -صلی الله علیه وآله وسلم دریافت می نمود و بعد از مدتی هم این حکم -صدقه دادن قبل از نجوا با پیامبرنسخ گردید.
تفسیر المیزان، ج 19 ص 215
حالا در مساله مس میت هم شاید همین مساله مطرح باشد که گاهی انسانهایی بر اثر مبتلا بودن به یک سری امراض مسری و خطرناک می میرند؛ بعد اقوام و بستگان آنها دور جسد جمع می شوند و افرادی که علاقه بیشتری به میت داشته و عواطفشان قوی تر است او را بوسیده ودیگران را هم به این کار تشویق می کنند و ممکن است عده فراوانی درجامعه مبتلا به آن مرض گردند؛در اینجا اسلام چه بکند؟ چه این امررا کاملا آزاد بگذارد و چه مطلقا منع کند،مفسده دارد چون آزادی سبب سرایت امراض گوناگون می شود و منع آن سبب اتهام اسلام به خشونت می گردد؛ در اینجا اسلام برای جلوگیری از مفسده و صحیح اجرا شدن این مساله، احکام خاصی وضع کرده، بدین صورت که اگر کسی میتی را مس کرد باید حتما برای نمازش غسل کند و الا نمازش باطل است و درباره مرده انسان، چون مردم بعد از مردنش هم به او رغبت نشان می دهند، اسلام قیدوبندهایی در این راه به وجود آورده است؛ اما درباره مرده حیوانات که چنین مساله ای نیست که بعد از مردنشان مردم اطرافشان جمع شوند، یا احیانا آنها را بوسیده و دیگران را تشویق به بوسیدن کنند، لذا اسلام آنجا این حکم را ندارد و این نهایت درجه احترام اسلام به انسان است که معتقد است انسان را بعد از مردن غسل داده و کفن نموده و با تشریفات خاص به خاک بسپارند، اما حیوانات این چنین نیستند.

بعضی از غسلهای مستحب

غسلهای مستحبی در اسلام زیاد است که ما تعدادی از آنها را نام می بریم:
1- غسل جمعه: البته غسل جمعه اهمیت فراوانی دارد که حتی بعضی از علما فتوا به وجوب آن داده اند و در بعضی از روایات دارد کهلایترکه الا فاسق، یعنی، غسل جمعه را ترک نمی کند، مگر شخص فاسق، و وقت غسل جمعه از اول اذان صبح روز جمعه است تا اول ظهر و بهتر است نزدیک ظهر به جا آورده شود و اگر تا ظهر انجام ندهد، بهتر است بدون نیت ادا و قضا (ما فی الذمه) تا عصر جمعه به جا آورد و اگر در روز جمعه غسل نکند، مستحب است از صبح شنبه تا غروب قضای آن را به جا آورد و کسی که می ترسد در روز جمعه آب پیدا نکند، می تواند روز پنج شنبه غسل را انجام دهد، بلکه اگر در شب جمعه غسل را به امید آنکه مطلوب خداوند است، به جا آورد صحیح است و غسل جمعه برای شخص مسافر و غیر مسافر و زن و مرد و حتی بچه های ممیز و زن حائض مستحب است.
عروةالوثقی، فی اغسال المندوبه، توضیح المسائل، مساله 644
2- غسل دادن بچه ای که تازه به دنیا آمده است.
3- غسل زنی که برای غیر شوهرش بوی خوش استعمال کرده است.
4- غسل کسی که جایی از بدنش را به بدن میتی که غسل داده اند رسانده است.
5- غسل برای زیارت پیامبر -صلی الله علیه وآله وسلم و امامان -علیهم السلام از دور یا نزدیک.
6- غسل برای حاجت خواستن از خداوند متعال و برای توبه و نشاط به جهت عبادت.
توضیح المسائل، مساله 644، 645
یادآوری برای اطلاع بیشتر از اغسال مستحبی به توضیح المسائل، مساله 644، 645 و در عروةالوثقی به بحث اغسال مستحب مراجعه شود.
دستور غسل کردن تمام غسلها را چه واجب و چه مستحب به یکی از دو شکل می توان انجام داد:
1- غسل ارتماسی؛
2- غسل ترتیبی.
دستور غسل ارتماسی غسل ارتماسی آن است که انسان به نیت غسل یکباره در آب فرورود، به طوری که آب یکدفعه یا به تدریج تمام بدن را فرا بگیرد و اگر تمام بدن زیر آب باشد و بعد از نیت غسل بدن را حرکت دهد، غسل او صحیح است و برای انجام این غسل حتما باید جایی باشد که بتواند تمام بدن را آب فرا بگیرد و زیر دوش و مانند آن نمی شود غسل ارتماسی نمود.
توضیح المسائل، مساله 367، 368
دستور غسل ترتیبی در غسل ترتیبی باید به نیت غسل اول سر و گردن و بعد طرف راست و بعد طرف چپ بدن را بشوید و برای آنکه یقین کند، هر قسمت را کاملا شسته، باید مقداری از قسمت دیگر را هم ضمیمه کرده و بشوید و بلکه احتیاط مستحب آن است که تمام طرف راست گردن را با طرف راست بدن و تمام طرف چپ گردن را با طرف چپ بشوید و اگر عمدا یا از روی فراموشی یا به واسطه ندانستن مساله به این ترتیب (سروگردن، راست و چپ) عمل نکند،غسل او باطل است.
توضیح المسائل، مساله 361، 363
یادآوری 1- غسل جبیره هم مانند وضوی جبیره است، ولی باید آن را ترتیبی به جا آورد.
توضیح المسائل، مساله 339
2- در بعضی از موارد باید غسل را به صورت ارتماسی و در بعضی ازموارد باید حتما به صورت ترتیبی انجام داد و در غیر این موارد اختیارباخود غسل کننده است که به هر یک از دو طریق می خواهد غسل نماید و اما بعضی از مواردی که باید حتما به صورت ترتیبی غسل نمود:
الف) در صورتی که کسی روزه واجب گرفته یا برای حج یا عمره احرام بسته که اگر بخواهد غسل کند حتما باید به صورت ترتیبی غسل کندو اگر عمدا به صورت ارتماسی غسل کند، غسلش باطل است و اما اگر از روی فراموشی غسل ارتماسی کند، صحیح است.
توضیح المسائل، مساله 371
ب) در صورتی که در یکی از اعضا غسلش جبیره است، باید به صورت ترتیبی غسل نماید و اگر به صورت ارتماسی غسل کند، غسلش باطل است.
توضیح المسائل، مساله 339
و گاهی هم غسل ارتماسی متعین می شود؛مثل اینکه آخر وقت است و اگر بخواهد غسل ترتیبی کند، نمازش قضا می شود و غسل ارتماسی زودتر انجام می شود.
عروةالوثقی، فی کیفیة الغسل، مساله 2

مستحبات غسل جنابت

1- استبرا به بول قبل از غسل، البته در صورتی که جنابتش به خاطر خروج منی باشد.
2- شستن دو دست تا مرفق یا نصف ذراع یا تا بند دست سه مرتبه و در این جهت فرقی بین غسل ترتیبی و ارتماسی نیست. 3- مضمضمه (آب در دهان گرداندن) و استنشاق کردن (آب در بینی نمودن) بعد از شستن دو دست سه مرتبه و یک مرتبه هم کفایت می کند.
4- دست کشیدن برای اینکه یقین کند که آب به همه جا رسیده.
5- هر کدام از اعضا را سه بار غسل دادن.
6- بردن نام خداوند متعال بسم الله یا بسم الله الرحمن الرحیم و دومی بهتر است.
7- خواندن دعاهایی که در حال غسل کردن رسیده، به اینکه بگوید:
اللهم طهر قلبی و تقبل سعیی واجعل ماعندک خیرا لی واشرح صدری واجر علی لسانی مدحتک والثناء علیک اللهم اجعله لی طهورا وشفاء ونورا انک علی کل شی ء قدیر.
ولی اگر این دعا را بعد از تمام شدن غسل بخواند، بهتر است.
8 - رعایت کردن موالات و شستن از بالا به پایین در غسل ترتیبی.
عروةالوثقی، مستحبات غسل جنابت.