فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

یقین و معرفت

بدون تردید، بزرگترین اثر و فایده عبادت و تقوا، رسیدن انسان به مقام شامخ یقین با مراتب آن است، که از آن به «معرفت شهودی» و یا بصیرت دینی نیز تعبیر می شود. این مرتبه مقامی بس والا و ارزشمند است که جز با زحمت بسیار حاصل نمی شود و مرتبه کامل آن، همان مرتبه نهایی ایمان است. قرآن کریم در این زمینه می فرماید:
واعبد ربّک حتّی یأتیک الیقین (176)
پروردگارت را عبادت کن تا یقین برایت حاصل شود.
مفسران درباره مراد از یقین دو نظریه ارائه کرده اند، یکی به معنای مرگ، یعنی خدا را بندگی کن تا اینکه مرگت فرا رسد.(177) و دیگری به معنای یقین قول دوم، شاهد گفتار ماست. با این وصف، معنای آیه چنین می شود: خدا را پرستش کن تا به یقین برسی. (178)
پس یقین، ثمره مهم و اساسی عبادت، و مرتبه کمال آن به حساب می آید. ناگفته نماند، این بدان معنا نیست که اگر بنده به مقام یقین رسید، دیگر نیازی به عبادت ندارد، چنانچه برخی از فرقه های صوفیه چنین پندار باطلی دارند، بلکه مراد این است که راه رسیدن به یقین، آن هم از نوع یقین شهودی، عبادت تقوا و تزکیه نفس از زشتیهای اخلاقی است؛ چه اینکه اگر اتصال و ارتباط انسان با خدا از طریق عبادت، حتی برای مدت کوتاهی قطع شود، بطور حتم نور ایمان و یقین او کاهش می یابد.
ناگفته نماند، گرچه علم حصولی یا یقین استدلالی که از راه برهان و استدلال نصیب انسان می شود، کمال علمی به حساب می آید، ولی همان گونه که عرفای اسلامی می گویند: پای استدلالیان چوبین بود این علم نسبت به نور یقین (یا معرفت شهودی و بصیرت؛ ینی حاصل از عبادت و تقوا) مقدمه و وسیله محسوب می شود.(179) از جمله آیاتی که بصراحت گواهی می دهد که راه دستیابی به نور یقین و بصیرت دینی تقوا و بندگی خداست، آیه زیر است:
یا ایّها الذین آمنوا ان تتّقوا اللَّه یجعل لکم فرقاناً... (180)
ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر تقوای الهی پیشه کنید برای شما فرقان (دیده بصیرت) قرار می دهد.
معنایی که در تفسیر برای واژه فرقان آمده (قدرت تشخیص میان حق و باطل و نیز روشن بینی معنوی و بصیرت دقیق و عمیق دینی، نسبت به کارهای نیک و بد)(181) و معنای جامعی که در روایت برای عبادت و تقوا بیان شده،(182) همگی گویای این حقیقت است که عبادت و تقوا بهترین و دقیقترین راه رسیدن به معارف دینی و حقایق معنوی، و نیز آگاهیهای غیبی است.

محبت و عشق

یکی از آثار عبادت و یقین، محبت و عشق به خداست، زیرا تا انسان به چیزی معرفت پیدا نکند بدان عشق و محبت نمی ورزد، یعنی وقتی که بنده، محبوب حقیقی را شناخت، و دریافت که تنها او سزاوار بندگی و پرستش است، به عبادتش می پردازد و به اصطلاح از توحید در ذات به توحید در عبادت می رسد، چه اینکه بر اثر شناخت، شوق و رغبت به سوی خدا و نیز پیروی از دستورات او در انسان ایجاد می گردد، و این موجب اطاعت و بندگی او می شود، چنانکه قرآن می فرماید:
الیه یصعد الکلم الطّیب و العمل الصّالح یرفعه (183)
سخنان پاکیزه به سوی او (خدا) بالا می رود، و عمل صالح را بالا می برد.
کلم الطیب یعنی اعتقاد حق و درست، و عمل صالح، یعنی عمل خالص و عبادتی که برای خدا و به جهت بندگی او انجام شود. پس معنای آیه چنین می شود: اعتقادات حق و درست (که تصحیح کننده عمل است و) موجب پذیرش آن و نیز باعث قبولی اعمال صالح می گردد.(184)
انسان مؤمن بر اثر استمرار عبادت و بندگی چنان غرق در محبت و عشق خدا می گردد، و شعله های سرکش عشق الهی درونش را مشتعل می سازد که از توحید در ذات و عبادت، به توحید در محبت می رسد، و در زمره کسانی قرار می گیرد که خداوند درباره آنها چنین فرمود:
و الّذین آمنوا اشدّ حبّاً للَّه... (185)
آنان که ایمان آورده اند شدیدترین محبت (و عشق) را به خدا دارند.
همچنین مصداق بارز این حدیث نبوی (ص) می شوند که فرمود:
افضل النّاس من عشق العبادة فعانقها و احبّها بقلبه و باشرها بجسده (186)
از همه مردم برتر و بهتر در پرستش خدا کسی است که به عبادت خدا عشق ورزد، و با آن درآویزد، و از صمیم دل و عمق جانش آن را دوست بدارد، و با بدن (و اعضای ظاهری) آن را انجام دهد.
اکسیر عشق و محبت از چنان اهمیت و ارزشی برخوردار است، که رسول اکرم (ص) در دعایش آن را طلب کرده، فرمود:
اللّهمّ ارزقنی حبّک و حبّ من یحبّک و حبّ ما یقرّبنی الی حبّک و اجعل حبّک احبّ الیّ من الماء البارد (187)
پروردگارا! دوستی خودت و دوستی کسی که تو را دوست دارد، و دوستی عملی که موجب دستیابی به محبت تو می شود، روزی من گردان، و دوستی خود را در نظر و ذائقه من از آب خنک لذیذتر و عزیزتر قرار ده.
نقل شده است که شعیب پیامبر (ع) بر اثر عشق و محبت خدا آن قدر گریست که دیدگانش نابینا شد؛ خدای متعال نور چشمانش را باز گرداند، دوباره آن قدر گریست که چشمانش بی فروغ شد؛ باز خداوند چشمانش را بینا ساخت؛ تا چهار بار این کار تکرار شد. سپس خداوند خطاب به وی فرمود: ای بنده ام شعیب! تا کی به این کار می پردازی؟ اگر از ترس آتش جهنم می نالی، تو را ایمن می گردانم، و اگر مشتاق بهشتی آن را به تو ارزانی می دارم. عرض کرد: ای آقای من، می دانی که از ترس آتشت نمی نالم و از اشتیاق بهشت نمی گریم، بلکه اکسیر محبت و عشقت دلم را ربوده و صبر و طاقتم را برده، و شکیبایی ندارم، مگر به وصال تو نایل آیم.
آن گاه خدای متعال بدو فرمود: اکنون که برای وصال من می گریی، موسی بن عمران، کلیم خود را به خدمت تو می گمارم!(188)

رسیدن به قرب الهی

یکی دیگر از آثار بندگی، رسیدن به مقام قرب الهی است؛ چه اینکه تنها راه رسیدن به قرب خدا، بندگی و پرستش اوست. بنده مؤمن می تواند از راه عبادت مسیر طولانی رسیدن به قرب حق را نزدیک کرده، روحش را تا سر کوی دوست به پرواز درآورد و عروج کند و به خدا برسد؛ زیرا به فرموده پیامبر (ص):
الصّلاة معراج المؤمن (189)
نماز معراج مؤمن است.
و نیز:
الصّلاة قربان کلّ تقی (190)
نماز نزدیک کننده هر بنده پرهیزکاری به مقام قرب خداست.
انس و لذت معنوی
انسانی که در سایه عبادت و بندگی، به مقام قرب و انس خدا راه یافت و به محبت و عشق او رسید، چنان در لذت معنوی و سرور روحی غرق می شود که به هیچ وجه حاضر نیست آن را با چیز دیگری عوض کند. هر قدر محبت و انس بیشتر باشد، ثمره آن، یعنی سرور و لذت معنوی افزونتر است، تا آنجا لذت معنوی در کامش شیرین و گوارا می شود که همه لذتهای دنیوی و اخروی نزد او بی اعتبار می گردد؛ بحدی که اگر بهشت و نعمتهای آن را در عوض لذتهای معنوی و بهجتهای روحی به او بدهند، نمی پذیرد و به آن خشنود نمی شود.(191)
امام علی بن حسین (ع) در مناجات با خدا می فرماید:
پروردگارا! کیست که شیرینی دوستی تو را بچشد و دیگری را به جای تو برگزیند؟ و کیست که به قرب تو مأنوس شود و از تو روی بگرداند؟ (192)
و نیز فرمود:
پروردگارا! چه بسیار شیرین است خاطرات الهام آمیز یاد تو بر صفحات دلها و چقدر شیرین است سیر به سوی تو به کمک اندیشه در راههای ناپیدا، و چقدر لذیذ است طعم محبت تو، و چقدر خوشگوار است شراب قرب و وصل تو. (193)
خلاصه
خداوند به طاعت و پرستش ما نیاز ندارد چون او بی نیاز مطلق و سرچشمه هر قدرتی است؛ بلکه این انسان است که از عبادتهای خویش سود (دنیوی و اخروی) می برد.
یقین و معرفت، بزرگترین اثر عبادت خداست. انسان در سایه بندگی خدا به یقین شهودی می رسد، و به معارف ارزشمند الهی دست می یابد و به حقایق و رازهای نهان و آشکار جهان آگاه می شود.
یکی از پیامدهای عبادت و معرفت، محبت و عشق ورزی انسان به خدا است، زیرا انسان بر اثر بندگی خدا و تداوم آن،
پیوند روحی و محبت قلبی به خدا پیدا می کند و اندک اندک این عشق و علاقه شدید تا جایی که سراسر وجودش را فرا می گیرد.
از دیگر آثار عبادت، رسیدن به قرب الهی است. انسان از طریق پرستش خدا و قوی کردن ارتباط معنوی با او، فاصله میان خویش و خدا را کم کرده، به قربش نایل می شود.
انس و لذت معنوی، یکی دیگر از آثار بندگی خداست. چون انسان از طریق پرستش محبوب حقیقی و ایجاد رابطه باطنی، با او انس می گیرد، و کم کم به جایی می رسد که شیرینی ذکر حق را در کام خویش احساس می کند و غرق در لذتهای معنوی و روحی می شود.
پرسش
1-آیا عبادت انسان به خداوند سودی می رساند. چرا؟
2-بزرگترین اثر بندگی خدا چیست؟ به اختصار شرح دهید.
3-چگونگی پرستش خدا موجب محبت ورزی انسان به او می شود؟
4-راه رسیدن به قرب الهی را بنویسید.
5-چگونگی بهره مندی و لذتهای روحی انسان از راه عبادت را شرح دهید.
درس هفدهم