فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

مظاهر طاعت و بندگی

مظاهر طاعت و بندگی چیست؟ به عبارت دیگر راههایی که می شود بندگی خدا را آشکار ساخت کدامند؟
یکی از ویژگیهای آیین جهانی اسلام فراگیر بودن آن است، تا حدی که درباره همه ابعاد زندگی انسان و شؤون فردی و اجتماعی او دستورات سازنده و قوانین حیات بخش و مترقی آورده است و آنها را با معیارها و مفاهیم بلند ارزشی همراه ساخته، و به آنها قداست خاصی بخشیده است، به این معنا که دستور داده انسانهای مؤمن علاوه بر آنکه در هر عبادتی قصد قربت داشته باشند، در همه کارهای روزمره و عادی اعم از گفتار و رفتار و خواب و خوراک و غیر آنها نیز انگیزه خدایی و قصد قربت داشته باشند و به تعبیر قرآن به کارها، رنگ و صبغه الهی بدهند،(152) و به اصطلاح از خلوص نیت برخوردار باشند. در این صورت است که تمام آن اعمال و رفتار، عبادت محسوب می شوند، و دارای ارزش و اعتبار دینی - خدایی بوده موجب نزدیکی انسان به خدا و نیل به مقام والای عبودیت و بندگی می شوند. چنانچه عکس آن نیز ثابت است، به این معنا که اگر انسان نیت خود را در عبادات و اعمال، خالص نکند، یا به آنها رنگ خدایی و دینی ندهد، نه تنها آن کارها و اعمال از ارزش دینی برخوردار نبوده و عبادت محسوب نمی شوند، بلکه حتی عبادات متعارف دینی او نیز از هرگونه ارزش معنوی و مطلوبیت دینی بدور خواهد بود. با این بیان نتیجه می گیریم که راههای طاعت و بندگی محدود نبوده و دارای دامنه وسیع و ابعاد گوناگونی می باشد.
با این حال در متون دینی روی برخی از اعمال دینی بخاطر این که راههای بندگی در آنها ظهور و بروز بیشتری دارد، تأکید زیادی شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم:
1-نماز یکی از اعمال دینی است که سفارش زیادی به آن شده و به عنوان ستون دین معرفی گردیده است. در صورتی که نماز با تمام شرایط ظاهری و باطنی اش انجام شود، کارهای دیگر انسان را تحت تأثیر قرار می دهد و در نهایت انسان را به دوری از فحشاء و منکرات و بالاخره به قلّه رفیع تقوا می رساند. قرآن کریم می فرماید:
و اقم الصّلاة لذکری (153)
و نماز را برای یاد من بپادار.
و در موردی اهمیت دادن به نماز از اوصاف مردان الهی شمرده شده است:
رجال لا تلهیهم تجارة و لابیع عن ذکر اللَّه و اقام الصّلاة و ایتاء الزّکاة (154)
مردانی که هیچ تجارت و معامله ای آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و ادای زکات غافل نمی کند.
انّ الصّلاة تنهی عن الفحشاء و المنکر (155)
همانا نماز از زشتیها و گناه باز می دارد.
2-دعا: یکی از مظاهر بندگی خدا، دعا کردن و مناجات به درگاه ربوبی است. خداوند متعال در بسیاری از آیات قرآن با تأکید دستور به دعا کردن داده است.(156) سیره پیشوایان معصوم (ع) نیز از اهمیت و نقش سازنده آن در انسان حکایت می کند. در این راستا، رسول اکرم (ص) در حدیثی دعا را مخ عبادت (157) و امیر مؤمنان علی (ع) آن را محبوبترین اعمال نزد خداوند یاد کرده است.(158)
3-تفکر: تفکر و اندیشه درست، زیر بنای تعالیم آیین آسمانی اسلام می باشد. اندیشه ای که انسان را از سرگردانی فکری نجات بخشد، و در تصمیم گیری درست و انتخاب راه و روش سعادت آفرین یاری دهد. چنین اندیشه ای است که به فرموده پیامبر اسلام (ص) از یک سال عبادت ارزشمندتر است،(159) و به فرموده امام صادق (ع) برترین عبادت به شمار می آید.(160)
4-انتظار فرج: انتظار ظهور حضرت مهدی (عج) یکی از وظایف مهم ایمانی - اسلامی در عصر غیبت است؛ به این معنا که هر مسلمانی موظف است ضمن دعا برای تعجیل فرج آن حضرت، خود را برای ظهورش آماده سازد، و در حد توانش شرایط را برای آمدن آن بزرگوار مهیا کند.
در روایات معصومین (ع) بویژه از رسول اکرم (ص) و امام علی (ع) روایت شده است که انتظار فرج بهترین عبادت خدا و محبوبترین اعمال نزد او می باشد و نیز مردن به حالت انتظار فرج، ثواب شهید را دارد.(161)
5-کسب حلال: در روایات اسلامی، درباره تحصیل روزی حلال و تأمین معاش زن و فرزند از راههای مشروع تأکید زیاد شده، تا جایی که امام موسی کاظم (ع) در روایتی جوینده رزق حلال را مانند مجاهد فی سبیل اللَّه دانسته است.(162) رسول اکرم (ص) نیز در این زمینه فرمود:
العبادة سبعون جزءاً، افضلها جزءاً طلب الحلال (163)
عبادت هفتاد جزء دارد، که بهترین جزء آن طلب روزی حلال است.(164)

موانع رسیدن به بندگی حقیقی

عوامل مثبت زیادی موجب رشد و افزایش بندگی در انسان مؤمن می شود، و در آمادگی او برای بهتر و عالیتر، مؤثر است. و از سوی دیگر مطلق گناهان نیز سد راه بندگی خدایند و عوامل منفی و آفات بندگی محسوب می شوند. اگر انسان با آنها مبارزه نکند، و آفات را از مسیر بندگی دور نسازد، تأثیر بدی در روح انقیاد و اطاعت او به جا می گذارد، و موجب کاسته شدن رغبت و اشتیاق باطنی او به عبادت، و در نتیجه سبب کاهش کمی و کیفی بندگی او می شود و چه بسا مسیر او را از خدا و پرستش وی تغییر دهد. در اینجا به برخی از آن موانع و آفات مهم بطور فشرده اشاره می کنیم.
1-تکبر: آنچه از آیات و روایات به دست می آید، غرور یکی از زشت ترین صفات اخلاقی و نیز از بزرگترین آفات بندگی به شمار می آید، تا جایی که خداوند بزرگ به کسانی که از عبادت او تکبر ورزیده و در پیشگاه با عظمت الهی اش پیشانی ذلت و بندگی به خاک نسایند، وعده عذاب داده و فرموده است:
انّ الّذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنّم داخرین (165)
کسانی که از عبادت من تکبر می ورزند، بزودی با ذلت وارد دوزخ خواهند شد.
از جمله کسانی که تکبر و غرور ورزیده وآثار زیانبار و جبران ناپذیر آن دامنگیرش شده و بیکباره از مقام والای خود محروم شد، «ابلیس» بود. وی بر اثر تکبر و خود بزرگ بینی از فرمان الهی سرپیچی کرد و در نتیجه عبادت چند هزار ساله اش از بین رفت، تا جایی که به گواهی قرآن بر اثر تکبر کافر شده، و سزاوار عذاب ابدی شده است.(166)
2-ریا: به همان نسبت که اخلاص در عمل، در قبولی اعمال و عبادات نزد خداوند نقش تعیین کننده دارد، آفت ریا و خودنمایی نیز در عدم قبولی آن نقش تعیین کننده دارد. همین بس که خداوند ریاکار را کافر معرفی کرده، و برای همیشه از رستگاری و هدایت محروم دانسته و عبادت ریایی او را به بذری تشبیه می کند که روی سنگ سختی که لایه ای از خاک بر آن باشد پاشیده شود، و بارانی بر آن ببارد و آن را بشوید و محو کند و در نتیجه هیچ حاصلی نصیب صاحبش نشود.(167)
3-دنیا دوستی: از نظر اسلام دنیاگرایی بطور مطلق نهی نشده، بلکه اگر دنیا و نعمتهای آن وسیله و ابزاری برای خدمت به همنوعان و کسب ثواب اخروی و کمالات معنوی باشد، بویژه مال و منال و زن و فرزند که قرآن کریم آنها را شاخصهای دنیا و مظاهر بارز آن معرفی کرده(168) اگر محبوب و هدف عالی و نهایی انسان واقع شود، و در نتیجه انسان به آن دلبستگی پیدا کند، مورد نکوهش قرار گرفته است. چنین انسانی در درونش بذر زشتیها و زمینه های گرایش به هر کار خلافی فراهم شده، و نهادش محل تاخت و تاز امیال و وسوسه های شیطانی قرار می گیرد.
این دنیا دوستی در کلام امام چهارم علی بن حسین (ع) چنین معرفی شده است:
حبّ الدّنیا رأس کلّ خطیئةٍ (169)
دوستی دنیا سرآغاز هر خطا و زشتی است.
قرآن کریم چنین دنیا دوستی را عامل مهم غفلت و فراموشی از یاد خدا اعلان داشته، و نسبت به خطر آن هشدار داده است:
یا ایّها الّذین امنوا لاتلهکم اموالکم و لااولادکم عن ذکر اللَّه و من یفعل ذلک فاولئک هم الخاسرون (170)
ای کسانی که ایمان آورده اید، اموال و فرزندان شما را از یاد خدا باز ندارد، و هر کس چنین کند زیانکار است.
4-حرامخواری: در اسلام از مال حرام و اثرات منفی آن به زشتی یاد شده است. پیامبر اکرم (ص) نقش مخرّب حرامخواری در روح انسان را چنین یاد کرده است:
العبادة مع اکل الحرام کالبناء علی الرّمل (171)
عبادت توأم با خوردن مال حرام، مانند ساختمان روی شنزار است.
همچنین فرمود: اگر کسی مال حرامی به دست آورد، (و با آن صدقه بدهد و بنده آزاد کند، و حج رود) خداوند صدقه و بنده آزاد کردن و حج او را قبول نمی کند.(172)
خلاصه
با توجه به معیاری که قران درباره عدالت خدا ارائه می کند، اگر انسان در همه اعمال و رفتار و گفتار خویش انگیزه خدایی داشته باشد، و به قصد نزدیکی به او آن اعمال را انجام دهد، همه آنها عبادت به حساب می آید. از این رو، دامنه عبادت و بندگی بسیار وسیعتر از عبادتهای متعارف دینی است و همه شؤون زندگی انسان را در بر می گیرد.
نماز از مظاهر بارز اعمال دینی است که اگر با شرایط انجام پذیرد انسان را از گناه دور می سازد.
دعا کردن و مناجات با خدا و خلوت با او از راههای دیگر طاعت و ارتباط معنوی است.
تفکر و اندیشه درست و عمیق که چراغ راه خداشناسی، و نیز نشانگر طریق هدایت و رستگاری باشد، از بهترین روشهای عبادت و خداشناسی است. همچنین انتظار فرج امام عصر (عج)، از بهترین عبادتهاست.
موانع بسیاری ممکن است راهزن مؤمن در راه بندگی خدا شود و چه بسا اگر انسان با آنها مبارزه نکند موجبات گمراهی او را از مسیر حق فراهم کند. از جمله آن موانع و آفات بزرگ تکبر و خود بزرگ بینی، ریا، شرک در عبادت، خوردن مال حرام، دنیادوستی و وابستگی عملی به آن است، که بشدت از آن نهی شده است.
پرسش
1-چگونه انسان می تواند اعمال روزمره خویش را به عبادت تبدیل کند؟
2-چند نمونه از مظاهر بندگی خدا را به اختصار بنویسید.
3-چند نمونه از موانع راه بندگی را بنویسید.
4-چگونه دنیادوستی مانع عبادت و بندگی می شود؟
درس شانزدهم

آثار باطنی و ظاهری بندگی (1)

چنانچه گذشت بندگی، راز آفرینش جن و انس و به عنوان مهمترین وظیفه انسان مطرح است. بر این اساس، خداوند متعال، طاعت و عبادت خویش را بر بندگان واجب گردانید و فرمان داد که پیشانی ستایش و کرنش بر خاک بسایند و تنها یگانه معبود حقیقی را پرستش کنند، لیکن این بدین معنا نیست که خداوند به پرستش نیاز دارد و عبادت انسان سودی عاید او می کند. زیرا پروردگار یکتا، بی نیاز مطلق و کمال مطلق و هستی بخش مطلق و فیّاض مطلق است. قرآن کریم می فرماید:
یا ایّها النّاس انتم الفقراء الی اللَّه و اللَّه هو الغنیّ الحمید (173)
ای مردم! شما (همگی) نیازمند به خدا هستید، تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هرگونه ستایشی است.
حضرت علی (ع) نیز در این زمینه فرمود:
غنیّاً عن طاعتهم، آمناً من معصیتهم، لانّه لاتضرّه معصیة من عصاه و لاتنفعه طاعة من اطاعه (174)
خداوند از بندگی شان بی نیاز، و از نافرمانی آنها ایمن است، زیرا گناه گناهکاران به او زیان نرساند، و طاعت و فرمانبرداری فرمانبرداران سودی عاید او نکند.
بنابراین، آثار و پیامدهای سودمند عبادت چه در این دنیا و چه در سرای باقی تنها نصیب خود انسان می شود، چه اینکه به گواه قرآن، آثار نیک و بد اعمال تنها به انسان برمی گردد.
من عمل صالحاً فلنفسه و من اساء فعلیها (175)
هرکس کار شایسته ای انجام دهد، برای خودش می باشد، و هرکس مرتکب کار زشتی شود، به زیان خودش اقدام کرده است.
با توجه به این مقدمه به بررسی آثار پسندیده و ارزشمند بندگی خدا می پردازیم.