فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

تفاوتهای کرامتهای اختیاری با کرامت تکوینی

از مجموع بحثهای پیرامون کرامت تکوینی و کرامت اختیاری به دست می آید که میان این دو چند تفاوت اساسی وجود دارد:
1 - کرامت تکوینی فراگیر است، اما کرامت اختیاری فراگیر نیست.
2 - کرامت تکوینی از ارزش اخلاقی برخوردار نبوده، و به اصطلاح کمال انسان به حساب نمی آید، اما کرامت اختیاری یک ارزش اخلاقی بوده، و کمال انسان محسوب می شود.
3 - انسان با کرامت اختیاری به مقامی برتر از مقام فرشتگان دست می یابد، اما کرامت تکوینی موجب برتری انسان بر فرشتگان نمی شود، بلکه نوعی امتیاز ذاتی بر سایر موجودات مادی به شمار می آید.
4 - کرامت تکوینی استعداد است، و کرامت اختیاری فعلیت یافتن آن استعدادهاست؛ به تعبیر روشنتر، کرامت تکوینی زمینه و مقدمه ای برای رسیدن به کرامت اختیاری است. از این رو، کرامت اختیاری اهمیت و ارزشش بسی بالاتر از کرامت تکوینی است.
خلاصه
قرآن کریم، علاوه بر کرامت تکوینی، کرامت دیگری را به نام کرامت اختیاری مطرح کرده است، این نوع از کرامت در رابطه مستقیم با اختیار انسان می باشد، به این معنا که انسان قادر است با شکوفا ساختن استعدادهای رشد یابنده اش، به ارزشهای والای اخلاقی و کمالات معنوی برسد،و مسیر کمال و کرامت را بطور نامحدود بپیماید.
قرآن کریم، تنها راه رسیدن به کرامت اختیاری و سفر در این مسیر بی کرانه را جز با زاد و توشه تقوا ناممکن می داند. هممچنین دستیابی بیشتر به کرامت، وابستگی تام به کسب تقوای بیشتر دارد.
تقوا، که نمودار کامل ارزشهای اخلاقی و صفات مقدس انسانی می باشد، معیاری جاودانه و ثابت است.
آیا انسان برتر است یا فرشته؟ پاسخ: فرشتگان امتیازهایی دارند، مانند شرافت، کرامت تکوینی، عصمت، طاعت و بندگی خالص و محبوبیت و قرب الهی. انسان نیز امتیازهایی دارد، نظیر برخورداری از روح مقدس خدایی، استعداد کمال یابی و رشد یابندگی، اختیار و آزادی در انتخاب نوع عمل و قدرت بر انجام آن به شکل دلخواه. شواهد نشان می دهد که مجموع امتیازها و برتریهای ذاتی و تکوینی فرشتگان از انسان بیشتر بوده، و آنها از این حیث والا مرتبه اند. اما انسان به خاطر ویژگیهایی که بیان شد، می تواند تحت تعلیم و تربیت قرار گرفته، و منزلت و کرامتی بس فراتر از مقام فرشتگان مقرب الهی به دست آورد.
تفاوتهای کرامت تکوینی و کرامت اختیاری: کرامت تکوینی فراگیر است، ولی ارزش اخلاقی محسوب نمی شود، لیکن کرامت اختیاری گر چه فراگیر نیست، اما از ارزش اخلاقی مثبت برخوردار است. کرامت تکوینی استعداد است، کرامت اختیاری رشد و بارور ساختن آن استعدادها.
پرسش
1 - کرامت اختیاری چیست؟ ویژگیهای آن را به اختصار بیان کنید.
2 - راه رسیدن به کرامت اختیاری چیست؟
3 - چگونگی برتری انسان را بر فرشتگان شرح دهید.
4 - تفاوتهای کرامت اختیاری و کرامت تکوینی را بنویسید.
درس سیزدهم

هدف آفرینش

انسان، موجود پژوهشگر

حسّ کنجکاوی و پژوهشگری نهفته در فطرت پاک و اصیل بشر، وی را به جستجو و پرسش وا می دارد. این حس در همه افراد انسان کم و بیش وجود دارد.
در میان صدها سؤال انسان، چند پرسش است که از روز نخست پیدایش وی در این کره خاکی برای همه کسانی که از عقل سلیم و قدرت تفکر برخوردار بوده و می باشند مطرح بوده و هست. از طرف دیگر، انسان به خاطر اهمیّت و حساسیتی که دارد، نمی تواند به آسانی و بی تفاوت از کنار آن بگذرد؛ زیرا پرسشها، پیرامون فلسفه وجودی انسان بوده و پاسخ صحیح به آنها از معمای وجود انسان و راز پیدایش او پرده برداشته و سرنوشت او را رقم می زند. از این رو، پیوسته درصدد کشف راز پیدایش خویش و جهان هستی بوده و هست.
این پرسشها عبارتند از: از کجا آمده ایم؟ برای چه آمده ایم؟ به کجا خواهیم رفت؟ راز خوشبختی، چیست؟ و...
حضرت امیر (ع) در این باره فرمود:
رحم اللَّه امرءاً اعدّ لنفسه و استعدّ لرمسه و علم من این و فی این و الی این (126)
خدا رحمت کند انسانی را که نفس خویش را بارور سازد، و مستعد و مهیای مرگ گرداند، و بداند که از کجا آمده است، و در کجا قرار دارد و به کجا می رود.
تأثیر مبانی بر شناخت هدف آفرینش
یکی از اموری که در پاسخ (درست یا نادرست) پرسشهای یاد شده، تأثیر بسزایی دارد، چگونگی نگرش به انسان و جهان است. توضیح اینکه هر کس از جهان بینی خاصی پیروی می کند و در دیدگاههای فکری و عقیدتی خود پایبند به اصول آن جهان بینی است و در نگرش به مسایل و پاسخ به آنها بطور طبیعی از آن جهان بینی پیروی کرده، بر آن اساس، به سؤالات پاسخ می دهد، و به ارزیابی آنها می پردازد. پس، پاسخها متفاوت و چه بسا متضاد خواهد بود.
به عنوان مثال، کسی که از جهان بینی مادی پیروی کرده و همه پدیده ها و موجودات، از جمله انسان را با عینک مادی و حسی ارزیابی می کند، نسبت به انسان و هدف آفرینش او نیز در همان چهارچوب مادی می اندیشد، و با ابزار حس و تجربه نظر می دهد بر عکس کسی که از جهان بینی توحیدی پیروی می کند و به ارزشهای الهی پایبند است بناچار در نگرش به مسایل و ارزیابی و پاسخگویی سؤالات از همان دیدگاه توحیدی کمک می گیرد. بنابراین، هر پاسخی واقع بینانه نخواهد بود.
روشن است کسی می تواند به این پرسشها پاسخ صحیح و منطقی بدهد که از جهان بینی صحیح و منطقی برخوردار باشد و در دیدگاههای فکری، عقیدتی از آن پیروی کند.
اکنون باید دید چه نوع جهان بینی می تواند به این سؤالات، پاسخ درست و واقعی بدهد؟