فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

کرامت تکوینی

از آنچه گذشت بدست آمد که قرآن کریم برای حضرت آدم، به عنوان نمونه انسان کامل، امتیازها و منزلتهایی در نظر گرفته است. این امتیازها اختصاص به آدم نخستین ندارد، بلکه هر کس از فرزندان او که مقام انسان کامل را کسب کند یا بتواند به مرتبه ای از این مقام نایل آید، به همان نسبت استحقاق آن امتیازها را خواهد داشت. آیه های دیگری برای نوع بنی آدم امتیازها و کمالاتی که ثابت کرده و بر کرامت «تکوینی» و فضیلت ذاتی او بر بسیاری از موجودات مادی دیگر تأکید ورزیده است؛ همچنین در آیه های دیگری نیز خاطر نشان شده که انسان شایستگی کرامت و فضیلت افزون بر آن را نیز داراست و می تواند در سایه تلاش و مبارزه پیوسته با نفس اماره و پلیدیها و شیطان وسوسه گر به مقامی بس والا و حتی بالاترین درجه از میان همه موجودات جهان آفرینش برسد، و به برترین کرامتها و کمالات روحی و اخلاقی دست یابد.
یکی از آیه هایی که کرامت ذاتی و تکوینی انسانها را بیان می کند چنین است:
ولقد کرّمنا بنی آدم وحملناهم فی البرّ والبحر ورزقناهم من الطّیّبات وفضّلناهم علی کثیر ممّن خلقنا تفضیلا (101)
ما بنی آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم، و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم، و بر بسیاری از آنهایی که آفریدیم، برتری بخشیدیم.
یعنی ما در سرشت انسانها استعدادها و لیاقتهایی قرار داده، و به او امکاناتی (نظیر نیروی تفکر و عقل و قدرت تصمیم گیری و اختیار و مانند آن) عطا کردیم که در سایه آن بر بسیاری از موجودات مادی برتری پیدا کرده است، همچنین بر اثر استمداد از نیروی عقل و اختیار و آزادی، قدرت یافت تا به سفرهای دریایی (هوایی و غیر آن) بپردازد و از میان روزیها، پاکیزه ترین و بهترین آن(102) را برگزیند.

تعریف کرامت تکوینی و فرق آن با فضیلت

از گفتار سابق استفاده می شود که کرامت تکوینی، یعنی آن دسته از شایستگیهای ذاتی و استعدادهای انسانی که می تواند در معرض هدایت و تربیت تعالیم آسمانی پیامبران قرار گیرد، و باعث رشد و صعود انسان به مراتب کمال و مقامات والای انسانی می شود و انسان را تا سر حد فرشته شدن بالاتر از آن تعالی می بخشد. بنابراین، کرامت تکوینی، یعنی برخورداری از شرافت وجودی نشأت گرفته از روح مقدس خدایی.
در مورد تفاوت کرامت با فضیلت، نظرات گوناگونی از سوی مفسّران ارائه شده است. از میان آنها نظر علامه طباطبایی بهتر و به واقع نزدیکتر می باشد. ایشان پس از بحث پیرامون کرامت و فضیلت می نویسد:
هر یک از دو کلمه تفضیل و تکریم ناظر به یک دسته از موهبتهای الهی است که به انسان داده شده است؛ تکریمش به دادن عقل است که به هیچ موجود دیگری داده نشد، و انسان به وسیله آن خیر را از شر و نافع را از مضر و نیک را از بد تمیز می دهد؛ موهبتهای دیگری از قبیل تسلط بر سایر موجودات و استخدام و تسخیر آنها برای رسیدن به هدفها، از قبیل نطق و خط و امثال آن نیز زمانی محقق می شود که عقل باشد.
تفضیل انسان بر سایر موجودات به این است که از آنچه که به آنها داده، سهم بیشتری به انسان داده است. اگر حیوان غذا می خورد، خوراک ساده اش از گوشت و یا میوه و یا گیاهان و یا غیر آن است، ولی انسان که در این جهت با حیوان شریک است، همان مواد غذایی را گرفته و انواع طعامهای پخته و خام را برای خود ابتکار می کند که نمی توان به شماره اش آورد، همچنین پوشیدنی و آشامیدنی و آمیزش جنسی و طریق مسکن گزیدن در حیوانات و انسان بدین قیاس است.(103)

مظاهر کرامت تکوینی

چنانچه گفتیم قرآن روح را به عنوان گوهر اصلی وجود انسان به عنوان یک موجود شریف و کریم معرفی می کند و آن را منشأ کرامت و فضیلت بر سایرین می داند، لیکن این بدین معنا نیست که زیباییهای جسم و موزون بودن این کالبد خاکی در برتری انسان نقش نداشته باشد. باید گفت: برتری انسان، محصول روح در قالب جسم زیبا و موزون با ترکیب ویژه اش می باشد.
برای همین، علما و مفسران در مورد اینکه انسان به چه چیز گرامی داشته شده، نظرات گوناگونی ارائه کرده اند. برخی کرامت و یا بهتر بگوییم مظاهر کرامت انسان را قوه عقل و نطق و استعدادهای مختلف و آزادی اراده او می دانند. بعضی موهبت انگشتان را که انسان با آن کارهای ظریف و دقیق را می تواند انجام دهد و نیز قدرت بر نوشتن را معرفی می کنند. برخی برتری انسان را به این می دانند که تقریبا تنها موجودی است که می تواند غذای خود را با دست بخورد و برخی به اندام موزون و قامت راست، و بعضی به خاطر سلطه او بر تمام موجودات روی زمین، و بعضی دیگر به خاطر شناخت خدا و قدرت بر طاعت فرمان او می دانند.(104)
روشن است که همه این امکانات در انسان جمع است و هیچ گونه تضادی با هم ندارند. بنابراین، گرامیداشت خدا نسبت به این مخلوق بزرگ، به واسطه این مواهب و غیر اینهاست، که برخی از آنها مختص انسان است، و برخی مشترک، ولی انسان از دیگران بیشتر و کاملترش را دارد.
بررسیها نشان می دهد که بزرگترین ویژگیهای انسان دو چیز است:
1 - عقل
2 - اختیار و اراده
عقل و قوه اندیشه برخاسته از روح خدایی است که منشأ کارهای فوق العاده و ممتاز است و انسان می تواند در سایه تواناییهای ذهنی و استعداد فراگیری به معارف بلند الهی دست یابد، و راه سلطه بر جان و جهان را هموار کرده، و به اصطلاح مام طبیعت را مسخّر و مطیع خویش گرداند.(105)
همچنین با استفاده از اراده و اختیار و آزادی عمل و با کمک عقل می تواند راه و روش دلخواه خویش، بویژه راه رشد و کمال را برگزیند و مراتب کمال را در نوردد تا به مقام والای انسان کامل برسد (مقامی که انبیاء و اولیای الهی بویژه پیامبر عظیم الشأن اسلام و امامان معصوم (ع) مرتبه کامل آن را دارا بودند). بنابراین، عقل، و اراده نشأت گرفته از عقل است که انسان را از سایر موجودات بویژه حیوانات ممتاز می کند، زیرا کارهای آنها از غرایز سرچشمه می گیرد، و به هیچ وجه ارادی نیست.(106)
خلاصه
قرآن علاوه بر امتیازهایی که برای نوع آدم ذکر می کند، امتیازهای دیگری را تحت عنوان کرامت تکوینی برای انسان خاطر نشان می سازد. و نیز اضافه می کند که انسانها می توانند با باروری استعدادها و شکوفا ساختن قابلیتهای ذاتی خویش، به کرامتها و فضیلتهای بالاتری دست یابند.
کرامت انسان، یعنی برخورداری از موهبتی خاص (عقل) که دیگر موجودات مادی فاقد آن هستند و فضیلت انسان یعنی برخورداری بیشتر او از موهبتهایی که به سایر موجودات مادی نیز داده شده است.
بزرگترین و عمده ترین ویژگی انسان، همانا عقل و اراده و اختیار اوست. عقل، موجب شکوفا شدن استعدادهای انسانی و سبب گسترش علوم و معارف بلند انسانی الهی می شود، اراده و اختیار راه کمال و رشد و تعالی نامحدود را برای انسان هموار می سازد.
پرسش
1 - از آیه کرامت چه می فهمید؟
2 - تفاوت میان کرامت و فضیلت را بنویسید؟
3 - مظاهر کرامت تکوینی چیست؟ به اختصار شرح دهید.
4 - بزرگترین ویژگیهای انسان چیست؟
درس دوازدهم