فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

محیط و وراثت

دو عامل مهم که نقش به سزایی در شخصیت انسان دارد، محیط و وراثت
است. روان شناسان معتقدند که بسیاری از ویژگیهای روانی، حاصل کنش متقابل بین آن دو است. البته بعد از این خواهیم گفت، در عین حال که تأثیر این دو عامل در اعمال و رفتار انسانی از جانب دین پذیرفته شده است، لیکن عامل سومی به نام اختیار در جنب آن دو قرار دارد و این گونه نیست که تمامی رفتارهای انسانی به گونه ای جبری برخاسته از محیط و وراثت باشد و انسان هیچ اراده ای در تصمیم گیری و اعمال خویش نداشته باشد. بسیاری از حوادث تاریخی مؤید این مطلب است که اراده و اختیار انسان بر خلاف جریان محیط عمل کرده است؛ ایمان بسیاری از مؤمنان که برخلاف جوّ حاکم بر محیط آنان عمل کرده اند، از این قبیل می باشد و خروج اصحاب کهف از زادگاه کفر آلودشان گواهی روشن بر این مدعاست.
الف - محیط
یکی از عوامل مهمّ بهسازی یا انحراف شخصیت، محیط است. در تعریف آن می توان گفت: تمامی افراد و فضاهایی که انسان از دوره جنینی تا مرگ، با آنها در ارتباط می باشد و به گونه ای با او پیوند دارد، محیط شخص محسوب می شود. بسیاری از خلق و خویها، رفتارها، آداب و سنتها، هنجارها و ناهنجاریها برخاسته از تأثیر محیط بر شخصیت فرد می باشد. هر فردی به تناسب رشد جسمانی و روحی با نوعی محیط خاص در ارتباط است که از جنین شروع شده، سپس به ترتیب در خانواده، محله، مدرسه، محل کار و اجتماع ادامه می یابد و هر یک از آنها به گونه ای در روحیه و رفتار حتی در ایمان او تأثیر می گذارد، بویژه محیط خانواده و دوستان.
بخش عمده تأکیدات اسلام در رابطه با تعدیل و جهت دادن به ارتباطاتی است که می تواند به گونه ای در هدایت یا گمراهی او مؤثر واقع شود، زیرا بدیهی است که زندگی فرد با منافع و حیات دیگران در پیوند می باشد و از طرف دیگر انزواطلبی، مطرود شمرده شده و انسان نیز چاره ای جز گزینش محیطهای مختلف زندگی ندارد. در این راستا، روایات زیادی از امامان معصوم (ع) درباره گزینش دوست خوب، همنشینی با مؤمنان، پرهیز از مجالس لهو و بی فایده و پرهیز از رقابت با انسانهای فاخر و شرور، رسیده است یا در مورد تربیت فرزندان به پدر و مادر توصیه شده که اخلاق خود را نیکو سازند تا فرزندان در محیط پاک و سالم پرورش یابند، چرا که مصونیت از گناه در محیطی که انسان را به فساد دعوت می کند بسی مشکل است.
ب - وراثت
وراثت نیز می تواند در ساختن ویژگیهای شخصیتی و ساختاری فرد تأثیر داشته باشد و در تعریف آن می گویند: خصوصیات و صفاتی است که فرزندان از پدر و مادر خود می گیرند و آن یا در ویژگیهای بدنی مانند قد، ساختار استخوانی، رنگ مو و چشم یا در جنبه های روانی نظیر توانایی ذهنی، خلق و خو و استواری هیجانی می باشد.(77) البته باید خاطرنشان ساخت که صفات اکتسابی پدر و مادر قابل انتقال نبوده و این گونه نیست که اگر پدر دارای حرفه یا علم خاصی باشد، بطور حتم فرزندان وی نیز چنین باشند.

دیدگاه قرآن درباره عوامل درونی شخصیت انسان

در قرآن مجید آمده است:
«کلّ یعمل علی شاکلته»(78)
هر فردی بر اساس شکل و ساختار خویش عمل می کند.
علامه طباطبایی در ذیل این آیه می نویسد: به تجربه و پژوهشهای علمی، اثبات شده که بین ملکه ها و حالتهای روانی فرد با اعمال او رابطه خاصی برقرار است و در یک حالت دهشت زا، برخورد یک فرد شجاع و یک فرد ترسو متفاوت می باشد یا در موقعیت بخشش و احسان، انسان بخشنده به گونه ای عمل می کند که فرد بخیل نمی تواند آن گونه باشد. همه این تفاوتها برخاسته از ویژگیهای غریزی و عوامل خارجی و محیطی سازنده شخصیت و هویّت فرد است.(79)
بنابراین، همانطور که اراده و اختیار فرد در رفتار او می تواند مؤثر باشد، عواملی که تحت عنوانهای غرایز، محیط و وراثت بحث شد، می تواند پایه های رفتاری و روانی فرد را استحکام بخشد.
خلاصه
احساسات از عوامل روانی محسوب شده و یکی از عناصر تشکیل دهنده شخصیت انسان است. هر فردی دارای احساسات مثبت و منفی می باشد. مذهب این احساس را بر حسب مورد، نسبت به امور مختلف ایجاد و مشخص می کند.
انفعالات مانند ترس و غضب، به آن واکنش و حالت درونی اطلاق می شود که بر اثر تأثیر پذیری از یک محرک خارجی یا پیش بینی وقوع یک حادثه یا ضرر در آینده برای انسان حاصل می گردد.
محیط و وراثت از عوامل مهم شخصیت انسان است. بسیاری از خلق و خویهای افراد برخاسته از این دو عامل است. قرآن در این باره می فرماید: هر کس بر اساس منش و ساختار خویش عمل می کند .
پرسش
1 - عناصر انفعال را بنویسید.
2 - احساس مذهبی را شرح دهید.
3 - فرق احساسات و انفعالات را بنویسید.
4 - تأثیر محیط و وراثت را توضیح دهید و نظر قرآن را بیان کنید.
درس نهم

منزلت انسان