فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

احساس مذهبی

در بررسی احساسات همان طور که اشاره شد، دو واکنش و بازتاب روانی را می توان مشاهده کرد؛ نخست تمایلی که از احساس مثبت نسبت به یک امر حاصل می شود و دیگری انزجار و عقده ای که از احساس منفی نسبت به آن امر، پدیدار می گردد. یکی از اهداف تربیت اسلامی، ایجاد احساسات دینی در اشخاص می باشد. تحریک و زمینه سازی این احساسات در سنینی که انسان بیش از عقل تابع احساس می باشد، در پذیرش روحی و عقلانی فرد در مراحل دیگر زندگی او تأثیر بسزایی خواهد داشت. به عنوان مثال، برای مؤمنان نظافت، معطّر بودن، خوش اخلاقی و هر امر اخلاقی دیگری برازنده احساس مثبت در افراد دیگر می باشد، مورد توجه قرار گرفته است و بتحقیق، می توان ادعا کرد که بسیاری از جاذبه های دینی در رابطه با این نوع ابزار تبلیغی می تواند در برانگیختن احساس مذهبی قوی مؤثر باشد. ستایشها و نکوهشهای قرآن و روایات درباره مؤمنان و کافران و نسبت به اعمال خوب یا بد، بطور ناخودآگاه رغبت یا بیزاری را در هر فرد مؤمن و معتقدی ایجاد می کند که از آن به احساس مذهبی تعبیر می نماییم. بنابراین، در جامعه دینی باید هر امری، بر اساس جایگاهی که در دین دارد، نمایانده شود تا احساسی مخالف با واقعیت پدیدار نگردد.

انفعالات

منظور از انفعالات آن واکنش و حالت درونی می باشد که بر اثر تأثیر پذیری از یک محرّک خارجی یا پیش بینی وقوع یک حادثه یا ضرر در آینده، برای انسان حاصل می شود و مصادیق آن را می توان ترس و غضب نام برد.
همانطور که در بحث عواطف ذکر شد، بعضی از روان شناسان انفعالات را از مصادیق عواطف می دانند(75) و عواطف را به میلها و نفرتها تقسیم می کنند که نفرت بحث کنونی ما را تشکیل می دهد. با این حال، بدون آنکه این دوگانگی یا وحدت به بررسی موضوع، لطمه ای بزند، درصدد تبیین مسأله بر می آییم.
توصیف انفعال و تفسیر آن به اضطراب و اختلال و دگرگونیهای ناخوشایند و نامطبوع جسمانی و روانی، توصیفی است که با نظر اغلب روان شناسان تناسب دارد. غزالی، که ترس و غضب را از مهمترین انفعالات انسان می داند، می گوید: غضب مانند سنگ بر افروخته ای که در زیر خاکستر قرار می گیرد، در لابلای دل آدمی جایی برای خود می یابد.(76)

عناصر انفعال

اجزای به وجود آورنده انفعالات انسان عبارتند از:
الف - انگیزه
منظور از انگیزه عاملی است که انفعال و تأثیر را در انسان ایجاد می کند و ممکن است عامل بیرونی باشد، مانند دیدن یک حیوان درنده یا درونی باشد، مانند نگرانی و توهم به وقوع پیوستن حادثه ای در آینده. این دو انگیزه موجب پدیدار گشتن انفعال و آثار آن می شود.
ب - پاسخهای ادراکی و رفتاری موجود زنده
انفعال عبارت است از واکنش و اضطرابی که دارای ریشه روانی است و گاهی مانند گریه و تأثر زیاد، دارای شدت می باشد، از این رو، تأثیراتی در سیستم بدن و روح انسان به جا می گذارد که به برخی از آنها اشاره می شود:
دگرگونی رنگ بدن و اندام، لرزش شدید پلکهای چشم و از هم گسیختگی در حرکات و سخنان فرد.
ایجاد اختلالات درونی همچون ترشح غده ها، سرعت گردش خون، تند شدن ضربان قلب.
ضعف شدید جسمی و کاسته شدن فعالیت ذهنی و ادارکی.
تحت الشعاع قرار گرفتن اختیار و اراده انسانی به گونه ای که انسان در حالت غضب یا ترس، دچار اعمالی می شود که غیر طبیعی و دور از واقع می باشد.