فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

احساسات

احساس، حالت و کیفیتی درونی درباره نگرش و دید روانی فرد نسبت به دیگران (یا اشیاء) بوده و عامل دوری یا نزدیکی وی با آنان است. بهترین راه شناخت احساس، مراجعه به نفس خویش است، زیرا هر شخصی می تواند در خود، تصوری از احساس داشته باشد. روح انسان به واسطه احساس، تمایل و رغبت و یانفرت به امور پیدا می کند. احساسات عوامل درونی هستند که فرد آنها را پذیرفته و در باطن، خود را با آنها وفق داده است و اعمال او متأثر از آنهاست به عنوان مثال، کودک نسبت به مادر یا هر فردی نسبت به دوست، پدر و مادر و همکاران خویش احساسی دارد. این احساس ممکن است بگونه های متفاوتی تجلّی کند؛ گاهی به شکل وطن دوستی، تجلیل و ستایش از دیگران و گاهی به شکل تعجب و ترحم.
با توجه به این ویژگی، هدف تعلیم و تربیت روانی، اخلاقی و مذهبی باید ایجاد احساسات صحیح و تمایلاتی باشد که آدمی را به مقاصد و منظور صحیح، رهبری و هدایت کند. با توجه به توضیحات یاد شده، ویژگیهای احساسات را می توان به صورت زیر بر شمرد:
1 - احساسات عواملی هستند که آنها را در خود می یابیم و جزء شخصیت ما هستند.
2 - هر فردی نسبت به اشیاء و اشخاص، دارای احساسی بد یا خوب است و آن در عمل و کیفیت رویارویی با آنها مؤثر است.

احساس مذهبی

در بررسی احساسات همان طور که اشاره شد، دو واکنش و بازتاب روانی را می توان مشاهده کرد؛ نخست تمایلی که از احساس مثبت نسبت به یک امر حاصل می شود و دیگری انزجار و عقده ای که از احساس منفی نسبت به آن امر، پدیدار می گردد. یکی از اهداف تربیت اسلامی، ایجاد احساسات دینی در اشخاص می باشد. تحریک و زمینه سازی این احساسات در سنینی که انسان بیش از عقل تابع احساس می باشد، در پذیرش روحی و عقلانی فرد در مراحل دیگر زندگی او تأثیر بسزایی خواهد داشت. به عنوان مثال، برای مؤمنان نظافت، معطّر بودن، خوش اخلاقی و هر امر اخلاقی دیگری برازنده احساس مثبت در افراد دیگر می باشد، مورد توجه قرار گرفته است و بتحقیق، می توان ادعا کرد که بسیاری از جاذبه های دینی در رابطه با این نوع ابزار تبلیغی می تواند در برانگیختن احساس مذهبی قوی مؤثر باشد. ستایشها و نکوهشهای قرآن و روایات درباره مؤمنان و کافران و نسبت به اعمال خوب یا بد، بطور ناخودآگاه رغبت یا بیزاری را در هر فرد مؤمن و معتقدی ایجاد می کند که از آن به احساس مذهبی تعبیر می نماییم. بنابراین، در جامعه دینی باید هر امری، بر اساس جایگاهی که در دین دارد، نمایانده شود تا احساسی مخالف با واقعیت پدیدار نگردد.

انفعالات

منظور از انفعالات آن واکنش و حالت درونی می باشد که بر اثر تأثیر پذیری از یک محرّک خارجی یا پیش بینی وقوع یک حادثه یا ضرر در آینده، برای انسان حاصل می شود و مصادیق آن را می توان ترس و غضب نام برد.
همانطور که در بحث عواطف ذکر شد، بعضی از روان شناسان انفعالات را از مصادیق عواطف می دانند(75) و عواطف را به میلها و نفرتها تقسیم می کنند که نفرت بحث کنونی ما را تشکیل می دهد. با این حال، بدون آنکه این دوگانگی یا وحدت به بررسی موضوع، لطمه ای بزند، درصدد تبیین مسأله بر می آییم.
توصیف انفعال و تفسیر آن به اضطراب و اختلال و دگرگونیهای ناخوشایند و نامطبوع جسمانی و روانی، توصیفی است که با نظر اغلب روان شناسان تناسب دارد. غزالی، که ترس و غضب را از مهمترین انفعالات انسان می داند، می گوید: غضب مانند سنگ بر افروخته ای که در زیر خاکستر قرار می گیرد، در لابلای دل آدمی جایی برای خود می یابد.(76)