فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

انواع غرایز

برای غریزه مصداقهایی شمرده شده است مانند کنجکاوی، خودپسندی یا حب ذات، گرسنگی و تشنگی، غریزه جنسی، فرزند خواهی، برتری جویی و امثال آن. اگر دقت کنیم؛ می بینیم هر یک از این غرایز به واسطه خداوند در جانداران بگونه ای قرار گرفته است که بتوانند در مراحل مختلف حیات خویش، زیستی طبیعی داشته باشند. بعضی از این غرایز از ابتدای تولّد مورد نیاز است، مانند احساس تشنگی و گرسنگی که نوزاد بدون اراده؛ به آن نیاز دارد یا بعضی از آنها مانند نیروی جسمی در زمانی به شکوفایی و جوشش می رسد که جاندار بتواند از خود و خانواده خویش حمایت کند و قبل از این مرحله برای او امکان این مسؤولیت وجود نداشت. همچنین غریزه خود دوستی به عنوان نیروی محرک یا بازدارنده، رفتار جاندار را تعدیل می کند و حدود روابط او با دیگر موجودات اطرافش را تعیین می نماید.
باید به این نکته اشاره کرد که چون غریزه به گونه ای طبیعی و غیر ارادی در انسان وجود دارد باید برای جلوگیری از طغیان آن، حدود و ضوابطی مشخص شود. این امر در اسلام با دستوراتی تعدیل شده است و سبب لزوم تربیت دینی و نیاز به مربی شده است.
غریزه انسان فقط گویای این است که باید نیازهای او ارضا شود و بدون نظارت و هدایت دین هیچ مانع مستحکمی برای جلوگیری از افراط و خطای آن وجود ندارد.

عواطف و مشخصات آن

انسان موجودی است که هم از نیروهای درونی خود متأثر است و هم از نیروهای بیرونی.
روان شناسان آن نیروی درونی را که در ارتباط با پدیده های خارجی در ایجاد این نیرو مؤثر می باشند به بیان دیگر آنها عواطف را بازتاب محیط در روان انسان تعریف کرده اند. به عنوان مثال، وقتی که فردی به شخص دیگر ظلم می کند، به طور حتم در آن شخص حالت نفرت ایجاد می کند یا اگر به شخص محبت بکند، در او میل و رغبت به وجود می آورد. این میل یا نفرت را حالات عاطفی می گویند که محرک انسان در انجام امور می باشد.
نیروی عاطفی از یک طرف متأثر و معلول عوامل خارجی است، مانند محبت به شخص و که عامل ایجاد عشق در او می شود و از طرف دیگر علت فعالیتهای فرد می باشد، مانند نیروی عاطفی کینه که موجب دست زدن به انتقامجویی می گردد.
بعضی از روان شناسان علاوه بر میل و نفرت موارد دیگری برای عواطف بر شمرده اند، از جمله ترس، نگرانی، وحشت، شادی و غم، غصّه و آرزو. البته می توان اینها را از مصداقهای میل و نفرت دانست و بعضی مانند غزالی از نفرت و مصداقهای آن به انفعالات تعبیر کرده و آن را در مقابل عواطف قرار می دهند.(73)
از مهمترین ویژگیهای عواطف سه مورد زیر است:
1 - شدت
2 - دوام
3 - تغییرات داخلی
عواطف سبب ایجاد نیروی شدید در انسان می شود و وقتی در انسان ظهور می کند نیروی بیشتری در او به وجود می آید. همچنین با وجود اینکه عوامل محیطی و وراثتی در شدت و ضعف عواطف مؤثر است، اما تا آخر عمر در انسان وجود دارد و از بین نمی رود.
ویژگی دیگر عواطف را تغییرات داخلی بر شمرده اند، به این صورت که عواطف شدید، تغییرات زیادی در وضع دستگاه گردش خون، دستگاه تنفس، غده های داخلی و ماهیچه ها ایجاد می کند.(74) بدین ترتیب باید عواطف را همچون دیگر اجزای تشکیل دهنده شخصیت انسان دانست که رابطه تنگاتنگی با انسان شناسی دینی دارد. بسیاری از روایات در رابطه با تعدیل بخشیدن به این نیروهای عاطفی است. پافشاری روایات بر جلوگیری از خشم، دوری از کینه و انتقام و پیروی نکردن از آرزوهای دراز گویای اهمیتی است که عواطف در پیشبرد و کمال روح دارد. باید متوجه بود که سازندگی و مخرب بودن امور عاطفی همچون نفرت، عشق و اضطراب وابسته به استفاده ای است که از آن می شود، مانند عشق و نفرتی که در راه دوستی خدا یا در راه باطل صرف می شود.

خلاصه

قرآن می گوید: خداوند هر موجودی را به گونه ای خلق نموده همچنین آن را هدایت کرد.
فطرت با غریزه و طبیعت متفاوت است، طبیعت در مورد اشیای بی جان و غریزه در جنبه حیوانی و فطرت در جنبه انسانی به کار می رود.
فطرت و غریزه هر دو، از امور تکوینی و غیر اکتسابی است، اما فطرت از غریزه آگاهانه تر بوده و معرّف ویژگی انسان می باشد.
در دوران مختلف زندگی بر حسب نیاز، غرایز متعددی آشکار می شود، مانند گرسنگی و تشنگی که در ابتدای تولد و غریزه جنسی که بعد از بلوغ در جهت تشکیل خانواده، بروز می کند.
دین، عاملی برای تعدیل و جهت دادن به غرایزی است که حد و مرز خویش را نمی داند و نیازمند مربی می باشد.
عواطف آن نیروی درونی است که در ارتباط با پدیده های خارجی در انسان به وجود می آیند.
بعضی از روان شناسان امور عاطفی را به دو امر میل و نفرت منحصر کرده اند.
ویژگیهای عواطف عبارتند از: 1 - شدت 2 - دوام 3 - تغییرات داخلی.
پرسش
1 - تفاوت فطرت با غریزه و طبیعت را بنویسید.
2 - سه ویژگی مهم غریزه را بیان کنید.
3 - عواطف را تعریف کرده و رابطه آن را با انسان شناسی شرح دهید.
4 - ویژگی های عواطف را توضیح دهید.
درس هشتم