فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

گرایشهای درونی انسان (1)

فطرت

یکی از بحثهای مورد توجه فیلسوفان و روان شناسان این است که آیا اعمالی که از انسان صادر می شود، فقط با انتخاب و اراده اوست یا امور دیگری نیز در آن مؤثر است؟ و آیا تمامی معلومات و اطلاعات او اکتسابی است یا غیر اکتسابی نیز می باشد؟
قرآن این نکته را اثبات می کند که علوم او اکتسابی بوده و اختیار و اراده در افعالش و از جمله کسب علوم مؤثر است.
انسان در ابتدای تولد هیچ علمی نداشته و خداوند فقط ابزاری برای تحصیل علم در او قرار داده است، لیکن آنچه اساس بحث در شناخت نفس انسانی است، وجود قابلیتها و تواناییهای ذاتی در نفس انسان است که در تمامی حرکتهای او تأثیر داشته و می تواند بعد از تولد معارف را کسب کند و اعمال حیاتی خاصی انجام دهد بگونه ای که اگر این قابلیتها در انسان وجود نداشت، هیچ علمی برای او امکان پذیر نبود.

معنای لغوی و اصطلاحی فطرت

فطرت از ماده فطر می باشد و در همه جا مفهوم این کلمه ابداع و خلق کردن است و به یک معنی آن را آفرینش بدون سابقه می دانند.(58) به طور مثال گفته می شود: أنا فطرت البئر یعنی من چاه را برای اولین بار حفر کردم.
فطرت با این وزن (فعله) فقط در یک آیه آمده و آن هم در مورد انسان است. قرآن در این زمینه می فرماید:
فأقم وجهک للّذین حنیفا فطرة اللَّه الّتی فطر النّاس علیها لا تبدیل لخلق اللَّه (59)
رو به جانب آیین پاک آور، آن فطرت خدایی که مردم را بر آن آفرید، دگرگونه برای آفرینش او نیست.
این آیه گویای آن است که آفرینش انسان بگونه خاصی بوده و ویژگی منحصر به فردی در او قرار گرفته است که می تواند به واسطه آن به رشد و بالندگی برسد و امکان ندارد با تعلیم و تربیت آن خصوصیات را بدست آورده باشد. به عنوان مثال، حقیقت خواهی یا کمال خواهی(60) امری نیست که ضرورتهای اجتماعی برای انسان به وجود آورده باشد، بلکه او حقیقت خواه آفریده شده است و این حس در نهاد و سرشت او ریشه دارد، بگونه ای که می توان به واسطه آن، قوانینی کلی درباره همه انسانها و برنامه های تربیتی کلی برای همه انسانها تنظیم کرد. اصالت انسان و انسانیت در گرو قبول بعضی از فطریات است. آن دسته از اندیشمندان غربی نیز که اصالت را به انسان می دهند، اما هر گرایش فطری را نفی می کنند، در حقیقت انسان را با دیگر جانداران، مساوی دانسته و ارزشهای او را نفی کرده اند.
حال باید امور فطری و نظر دانشمندان در این مورد را بررسی کرد تا دیدگاه حق روشن شود.