فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

آیات قرآن

به چند نمونه روشن از آیاتی که به آن برای تجرد نفس و روح استدلال شده، اشاره می کنیم:
الف - آیات توفّی که به بیان یک نمونه از آنها بسنده می کنیم:
وقالوا ءاذا فی الأرض ءانّا خلق جدید بل هم بلقاء ربّهم کافرون (43)
در این آیه شریفه پروردگار شبهه کافران را مطرح می سازد که گفتند: هنگامی که ما در زمین گم شدیم (بر اثر تجزیه و تفرقه اعضای بدن) آیا بار دیگر آفرینش جدیدی خواهیم داشت؟! اینها به ملاقات با پروردگارشان کافرند. بعد به پیامبرش چنین امر می کند:
قل یتوفّاکم ملک الموت الّذی وکل بکم ثمّ الی ربکم ترجعون (44)
در پاسخ آنها بگو ملک الموت که بر شما گماشته شده، شما را می گیرد و بعد به سوی پروردگارتان بازگردانیده می شوید.
پیداست که منکران معاد یا کسانی که قرآن کلام آنها را نقل می کند، معتقد بودند که انسان همین بدن مادّی است و وقتی می میرد و بدنش متلاشی می شود، گم شده و از بین رفته و قابل بازگشت نیست.
خداوند متعال در جواب این شبهه می فرماید: شما هرگز گم نمی شوید، زیرا بدن مادی نیستید، بدن مادی قابلیت انقسام و تجزیه و تفرقه دارد، ولی شما را (روح شما را) ملائکه مأمور در امر مرگ شما، گرفته و نگه می دارند و چون روح قابل تجزیه و تفرقه نیست، از بین نخواهد رفت و گم نخواهد شد و سپس شما به سوی پروردگارتان باز می گردید.(45)
ب - خداوند حکیم در سوره مؤمنون پس از تشریح مراتب خلقت انسان به مرحله ایجاد روح پرداخته و فرموده است:
...ثمّ انشأناه خلقا آخر (46)
سپس او را آفرینشی دیگر دادیم.
منظور این است به انسان بفهماند که تا این مرحله تو تنها جسم و ماده بودی، ولی از این به بعد موجود دیگری هستی و اصالت تو به موجودی غیر مادی می باشد که همان روح است، به همین خاطر، این تعبیر در مراحل قبل به کار نرفته است با آنکه هر یک از مراحل قبل نیز خلقی غیر از مرحله قبل خود بوده است.(47)
ج - آیه ای که روح را از عالم امر معرفی کرده است:
و یسئلونک عن الرّوح، قل الرّوح من أمر ربّی... (48)
از تو درباره روح می پرسند، بگو: روح از (عالم) امر الهی است!
یعنی روح موجودی است از عالم دیگر غیر از ماده و خلق مادی و از سنخ موجودات مادی نیست تا زمان بردار بوده و متوقّف بر مادّه و مادّیات باشد.(49)
خلاصه
نظریه های مختلفی از فیلسوفان الهی و مادی و متکلّمان درباره تجرّد روح و یا مادّی بودن آن ابراز شده و هر کدام دلایلی اقامه کرده اند ما چند دلیل عقلی و قرآنی برای آن ذکر کردیم.
دلیل اوّل: ما چیزهای بزرگ را درک می کنیم و آنها در مغز جای نمی گیرد، زیرا انطباق بزرگ در کوچک لازم می آید که محال است پس صورتهای ادراکی مجردند و درک کننده آن نیز مجرد است.
دلیل دوّم: یادآوری و بازشناسی درک شده های گذشته و یگانگی آنها با صورتهای درک شده فعلی است، پس آنها مجردند، زیرا با تغییر ماده، تغییر نکرده اند و درک کننده آن نیز مجرد است، گر چه تمامی سلولهای بدن و مغز هر هفت یا هشت سال یک بار تغییر کنند.
دلیل سوّم: آیاتی که مرگ انسان را با لفظ توفی ذکر کرده و نیز آیاتی که روح را از عالم امر دانسته و برای خلقت آن، لفظ انشاء را به کار برده است، بر تجرد روح دلالت می کند.
پرسش
1 - نظریه فیلسوفان الهی درباره تجرد روح را بیان کنید.
2 - دلیل تجرد ادراک و دلالت آن را بر تجرد روح بیان کنید.
3 - یاد آوری و بازشناسی چگونه می تواند دلیل بر تجرّد روح باشد؟
4 - آیه توفّی چگونه بر تجرد روح دلالت می کند.
درس پنجم

اصالت روح

بعد از اثبات اینکه انسان دارای دو بعد جسم و روح بود. و روح امر مجردی است، این بحث مطرح می شود که انسانیت انسان به کدام یک می باشد، یعنی اعمال و صفات انسانی به کدام یک نسبت واقعی دارد. آیا اصالت انسان به جسم و بدن اوست، یا به روح اوست یا هر دو بعد او با هم، شخصیت انسان را تشکیل می دهند و به او اصالت می بخشد؟
جواب اصالت انسان به دلایل عقلی و نقلی به روح اوست. اینک شرح دلایل:

دلیل عقلی بر اصالت روح

آنچه که در درس سوم تحت عنوان دلایل اثبات روح ذکر شد، همه دلایل عقلی اصالت روح نیز هست که دیگر تکرار نمی شود.
عالم خواب نیز می تواند تأیید خوبی بر اصالت روح باشد. در آن هنگام، تعلق روح به بدن بطور کلی قطع نمی شود، از این رو بدن با تعلّق ضعیف روح به آن از فعالیت ضعیفی برخوردار است، اما خود نفس در عالم خواب با قدرتی که دارد و تا حدودی از ماده به درآمده و از محدودیت ماده خود را رهانده است، گاهی کارهایی انجام می دهد که در عالم بیداری هرگز برای او ممکن نیست، اطلاعاتی که می تواند در خواب از گذشته و آینده کسب کند، گاه چنان حیرت انگیز است که راه هر گونه انکار را نسبت به اصالت روح سد می کند.(50)