فهرست کتاب


انسان شناسی

مرکز تحقیقات اسلامی

انسان شناسی از نظر اسلام

انسان از جمله مو جودات شگفت انگیز عالم هستی است که دارای جنبه های مختلفی می باشد و با توجّه به هر جنبه ای، موضوع علمی از علوم بشری قرار می گیرد.
محور و اساس مسائل اسلام نیز انسان می باشد، لکن نه اینکه وجود او را از هر جهت بررسی کند، بلکه بر بیان حقیقت و ابعاد و حالتها و هدف از وجودش و راه رسیدن به هدف تکیه می کند.
با کمی درنگ و تأمل در میابیم که قابلیتها و استعدادهایی در انسان وجود دارد که در دیگر جانداران به چشم نمی خورد و علاوه بر پیچیدگی و عظمتی که در خلقت مادی وی به کار رفته و وجه مشترکی از این جهت با دیگر جانداران دارد، ویژگی های روحی منحصر به فردی دارد که سبب امتیاز او از سایر موجودات شده است، مانند خلّاقیّت، کرامت، مسؤولیت وهدفمندی که در آیات و روایات توجه زیادی به آنها شده است. مباحث انسان شناسی متعهد است تا به کلیه سؤالاتی که درباره منزلت و موقعیت انسان و رابطه او با خالق و دیگر موجودات مطرح است، پاسخ دهد.

موضوع و تعریف

در انسان شناسی، انسان از نظر حقیقت و خصوصیات وجودی و اینکه انسانیت انسان و اصالت او به چیست و هدف و سرانجام وجود او چگونه است، مورد بحث قرار می گیرد.
اسلام اگر چه درباره جنبه مادی و مبدأ وجودی انسان بحث به میان آورده و احکامی را نیز بر این جنبه بار کرده است، لکن بحث از حقیقت انسان و اینکه اصالت او به روح و نفس است و با چه قالب، شکل و گرایشهایی به وجود آمده و به چه مراحلی می تواند راه یابد، اساس بحث را تشکیل می دهد و دستورات تکلیفی و اخلاقی نیز با توجّه به این امور تعیین شده است.

اهمیّت انسان شناسی

اسلام بر خلاف مکتبها و ادیان دیگر به شناخت انسان اهمیّت بسیار زیادی داده است، زیرا بر اساس مسائل حقوقی، سیاسی، اقتصادی، تربیتی و سایر امور دیگر را انسان تشکیل می دهد، از این رو وی را به شناخت خودش سفارش کرده است تا بتواند در مسیر زندگی، راه صحیح که مطابق با ساختمان وجودی اش باشد، انتخاب کند.
قرآن کریم می فرماید:
یا ایها الذین آمنوا علیکم انفسکم لا یضرکم من ضل اذا اهتدیتم...(1)
ای کسانی که ایمان آورده اید، مراقب خودتان باشید، زمانی که هدایت یافتید گمراهان به شما ضرری نمی رسانند.
با دقّت در این آیه شریفه، ترغیب قرآن به شناخت نفس و اهمیّت زیاد آن فهمیده می شود، زیرا در صورت شناخت صحیح نفس و مراقبت از آن، گمراهی گمراهان در انسان اثر نخواهد داشت و نیز فهمیده می شود که گمراهی آنان به سبب عدم شناخت صحیح نفس خودشان و مراقبت از آن است.(2)
در آیه دیگر می فرماید:
وفی أنفسکم أفلا تبصرون(3)
و در نفس خویش آیا نمی بینید (تأمّل نمی کنید).
در این آیه نیز همه افراد مؤمن و کافر را به تفکّر و شناخت وجود خویش سفارش و تحریک می کند.
در روایت زیادی امامان (ع) به شناخت نفس سفارش کرده و انسانها را از غفلت از آن برحذر داشته اند. حضرت علی (ع) فرمود:
أفضل المعرفة، معرفة الأنسان نفسه(4)
برترین شناختها شناخت انسان به نفس خویش می باشد.
و نیز می فرماید:
من عرف نفسه فقد انتهی الی غایة کلّ معرفة وعلم(5)
کسی که خود را بشناسد، به نهایت هر شناخت و علمی رسیده است.
همچنین در نکوهش عدم شناخت نفس و اهمال نسبت به آن فرمود:
أعظم الجهل، جهل الأنسان امر نفسه(6)
بزرگترین نادانیها نادانی انسان نسبت به امر خویش می باشد.
ونیز می فرماید:
من لم نفسه بعد عن سبیل النجاة وخبط فی الضلال والجهالات(7)
کسی که خویشتن را نشناسد، از راه نجات دور شده و در گمراهیها و نادانیها وارد می شود.
انسان شناسی با مسائل علوم انسانی ارتباط عمیقی دارد، از این رو ارتباطهای مهم شناخت انسان با سایر مسائل را بیان می کند.