انسان شناسی

نویسنده : مرکز تحقیقات اسلامی

مقدّمه...

عقاید و اندیشه های بنیادی اسلام که از آنها به عنوان اصول عقاید یاد می شود پایه و اساس آیین حیاتبخش اسلام را تشکیل می دهند و در شکل گیری رفتار مسلمانان اثر می گذارد، زیرا به طور کلی رفتار انسان ها - خود آگاه یا ناخودآگاه - تحت تأثیر اصول عقاید و به عبارت دیگر، جهان بینی قرار دارد.
از این رو، برای استقرار و تثبیت نظام ارزشی و رفتاری اسلام باید مبانی
عقیدتی آن مورد بررسی قرار گیرد.
اگر دین را به درختی تناور و بارور، تشبیه کنیم، مبانی عقیدتی، به مثابه ریشه های آن هستند. این ریشه ها باید در پرتو چراغ عقل، در اعماق قلب انسان پا بر جا گردد تا میوه های شیرین و گوارا (اعمال صالح) به بار آید و سعادت و خوشبختی انسان در دو جهان تأمین شود.
از آن جا که خدای متعال، مارا به نیروی عقل و اندیشه، مجهز ساخته، باید در نظام آفرینش، تأمّل و تدبّر کنیم تا به حکمت خداوند پی ببریم. از این رو، تحقیق و شناخت مبانی عقیدتی و دقت در محتوای دعوت پیامبران و توجه به معجزات آنان، باید به کمک عقل انجام گیرد. تقلید از دیگران بدون سنجش عقلی، در مورد عقاید، محکوم است.
دانشمندان اسلامی، از نخستین سالهای ظهور اسلام، به تبیین عقاید اسلامی پرداخته و کتابهایی در علم کلام، در سطوح مختلف، به رشته تحریر در آورده اند و در اختیار همگان قرار داده اند، به تناسب مسائلی که در هر عصر، مطرح بود، در میان اغلب فرقه های اسلامی، متکلمان نامدار و مشهور، ظهور کرده و به بحث و بررسی مسائل کلامی پرداختند. کتاب و آثار برجای مانده از آن بزرگان، با آنکه از نظر محتوا غنی و سودمند است، اما چون مطالب آنها دسته بندی و کلاسیک و متناسب با نیازهای فکری عصر جدید و نسل جدید نیست، در امر آموزش کلاسیک بخوبی نمی توان از آنها بهره گرفت.
از این رو، تهیه و تدوین کتابهایی متناسب با پیشرفت علوم و نیازهای فکری نسل جوان، امری ضروری و اجتناب ناپذیر است.
کتاب حاضر، در راستای همین هدف، تهیه و تدوین گردیده و سعی شده تا مطالب آن متناسب با نیازهای فکری و عقیدتی جامعه باشد.
امید است این اثر، در ارتقای بینش اسلامی و توحیدی شما، سودمند و ثمر بخش باشد و عزم شما را در پاسداری از اسلام ناب محمّدی صلی اللَّه علیه و آله و ارزشهای والای انقلاب اسلامی، بیش از پیش، جزم کند. ان شاء اللَّه.
درس اوّل

انسان شناسی از نظر اسلام

انسان از جمله مو جودات شگفت انگیز عالم هستی است که دارای جنبه های مختلفی می باشد و با توجّه به هر جنبه ای، موضوع علمی از علوم بشری قرار می گیرد.
محور و اساس مسائل اسلام نیز انسان می باشد، لکن نه اینکه وجود او را از هر جهت بررسی کند، بلکه بر بیان حقیقت و ابعاد و حالتها و هدف از وجودش و راه رسیدن به هدف تکیه می کند.
با کمی درنگ و تأمل در میابیم که قابلیتها و استعدادهایی در انسان وجود دارد که در دیگر جانداران به چشم نمی خورد و علاوه بر پیچیدگی و عظمتی که در خلقت مادی وی به کار رفته و وجه مشترکی از این جهت با دیگر جانداران دارد، ویژگی های روحی منحصر به فردی دارد که سبب امتیاز او از سایر موجودات شده است، مانند خلّاقیّت، کرامت، مسؤولیت وهدفمندی که در آیات و روایات توجه زیادی به آنها شده است. مباحث انسان شناسی متعهد است تا به کلیه سؤالاتی که درباره منزلت و موقعیت انسان و رابطه او با خالق و دیگر موجودات مطرح است، پاسخ دهد.

موضوع و تعریف

در انسان شناسی، انسان از نظر حقیقت و خصوصیات وجودی و اینکه انسانیت انسان و اصالت او به چیست و هدف و سرانجام وجود او چگونه است، مورد بحث قرار می گیرد.
اسلام اگر چه درباره جنبه مادی و مبدأ وجودی انسان بحث به میان آورده و احکامی را نیز بر این جنبه بار کرده است، لکن بحث از حقیقت انسان و اینکه اصالت او به روح و نفس است و با چه قالب، شکل و گرایشهایی به وجود آمده و به چه مراحلی می تواند راه یابد، اساس بحث را تشکیل می دهد و دستورات تکلیفی و اخلاقی نیز با توجّه به این امور تعیین شده است.