عباسیان از بعثت تا خلافت

نویسنده : محمدالله اکبری

مقدمه

هنگامی که برای اولین بار به طور فشرده درباره انقلاب عباسیان مطالبی خواندم، علاقه مند شدم که در مورد این نهضت اطلاعات بیشتر و مفصل تری به دست بیاورم .با مراجعه به منابع جدید و کهن؛ دریافتم که اطلاعات مربوط با این انقلاب در لا به لای متون کهن پراکنده است و کمتر کتابی به طور مشروح و جامع به این موضوع پرداخته است. گر چه دو ماخوذ بسیار کهن اخبارالدولةالعباسیة وانساب الاشراف (نوشته بلاذری) با تفصیل بیشتری در این خصوص بحث کرده اند، و به ویژه اخبارالدولةالعباسیة، که جامع ترین اثر در این باره است، ولی این دو کاستی هایی دارند و در منابع دیگر اطلاعاتی وجود دارد که در این دو ماخذ نیامده است افزون بر این، ماخذ یاد شده به زبان عربی است؛ از این رو عموم فارسی زبانان کمر از آنها بهره مند می شوند و اگر در این باره است، ولی این دو نیز کاستی هایی دارند و در منابع کهن دیگر اطلاعاتی وجود دارد که در این دو ماخذ نیامده است افزون بر این، ماخذ یاد شده به زبان عربی است، از این رو، عموم فارسی زبانان کمتر از آنها بهره مند می شوند و اگر در این باره اثری به زبان فارسی موجود باشد - حتی در گرد آوری اطلاعات - فایده آن عام تر خواهد بود. منابع تازه نیز می توان مفید اطلاعات کامل و دقیق باشند، زیرا یا محدوده ای وسیع را مورد بحث قرار داده اند یا به اختصار به تمام جوانب موضع پرداخته اند و یا به تفصیل به بخشی از آن، البته دو اثر نسبتا مفصل و جامع طبیة الدعوة العباسیة و الدعوة العباسیة تاریخ و طور تالیف حسین عطوان دانشمند معاصر نیز وجود دارد که آنها هم به زبان عربی است و نایاب؛ از این رو تصمیم گرفتم بررسی و تحلیلی جامع از انقلاب عباسیان انجام دهم.
این کتاب در هفت فصل تنظیم شده و در حد توان تمام عناوینی که به این موضوع مربوط می شود مورد بحث قرار گرفته است.
در فصل اول، که به شرح حال عباس و فرزندان و نوادگان وی اختصاص یافته بیشتر مشاهیر آنان به ویژه کسانی که در سلسله نسب خلفا واقع شده اند، مورد بحث قرار می گیرد این فصل با عنواناز عباس تا ابوالعباس سفاح، از عبدالمطلب شروع شده و عباس و فرزندانش، عبدالله بن عباس، و فرزندان او، و علی بن عبدالله و اولادش و محمد بن علی و فرزندانش مورد بحث قرار می دهد و با شرح حال ابولعباس سفاح پایان می پذیرد.
فصل دوم علت و چگونگی و انتقال خاندان عباسی از حجاز به حمیمه شام را مورد بحث قرار می دهد و در ضمن آن به جدایی عباسیان از علویان و جهت گیری سیاسی عباسیان در منازعه زبیریان و مروانیان نیز اشاره می کند.
فصل سوم؛ در باره اخبار رسیده از پیامبر و امامان و دیگر پیشگویی ها در باره به خلافت رسیدن عباسیان بحث و گفت و گو می کند و به نقد وتحلیل آنها می پردازد. اظهار نظرهایی در این باره پیشگویی ها در پایان فصل آمده است.
فصل چهارم؛ تحت عنوان الرضا من آل محمد صلی الله علیه و آله ، این شعار عباسیان را از جوانب مختلف بحث کرده و آن را از صدر اسلام تا حدود 250 هجری پیگیری می کند .همچنین مفهوم این شعار و برداشت افراد مختلف (دعوت کنندگان و دعوت شدگان) از آن بررسی شده و به تاثیر آن در موفقیت عباسیان اشاره شده است .در ادامه از گسترش این شعار در دهه پایانی قرن دوم و سال های نخست قرن سوم هجری و ولایت عهدی امام هشتم شیعیان با عنوانالرضا نیز بحث شده است.
در فصل پنجم، تحت عنوان عباسیان و علویان، روابط این گروه از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله تا بنیاد و سقوط دولت عباسیان بررسی شده، به ویژه موضع عباسیان در قبال قیام های ضد اموی علویان و نیز قیام های آنان علیه عباسیان به بحث کشیده شده است. همچنین از دسته بندیهای سیاسی هاشمیان در روزگار امویان و چگونگی جدایی عباسیان از علویان نیز سخن گفته شده است.
در فصل ششم ازاوضاع سیاسی و اجتماعی خراسان و دیگر زمینه های دعوت بحث شده است، از جمله از برخورد والیان عرب با اهالی بومی خراسان و شدت عمل آنان در گرفتن جزیه حتی از مسلمان شدگان و تحقیر آنان و تعصب عربی و تعصب نژادی سخن به میان آمده است. همچنین به نزاع قبایل عرب ساکن خراسان (مضر، ربیعه، و یمن) بر سر نفوذ بیشتر در حکومت و اوضاع آشفته خراسان و گرفتاری های حکومتی اموی در عصر دعوت اشاره شده است.
فصل هفتم، که مهمترین فصل کتاب محسوب می شود، دعوت عباسی را در مراحل سه گانه بررسی می کند و در آن از ریشه های دعوت، تشکیل و گسترش سازمان دعوت، شعارهای دعوت، دعوتگران نقیبان، پایگاه های دعوت و داعیان بزرگ و خلاصه درباره دعوت ز صلح امام حسن علیه السلام تا بنیاد دولت عباسی بحث می کند. در این راستا به سه مرحله تقسیم می شود: در مرحله اول (از آغاز تا مرگ ابوهاشم) چگونگی آغاز و استمرار دعوت به سمت محمد حنفیه و پسرش ابوهاشم و وصیت او به محمد بن علی و صحت و سقم این وصیت مورد بحث قرار گرفته است؛ مرحله دوم (از مرگ ابوهاشم تا ظهور دعوت) درباره چگونگی و کیفیت دعوت و کار داعیان بحث می کند ومرحله سوم (از ظهور دعوت تا بنیاد دولت عباسی) چگونگی فتح تا بیعت با سفاح و مرگ مروان را پیگیری می کند.
از آن جا که هر جا موضعی پیچیده و بغرنج بوده و به تحلیل دقیق و علمی نیاز داشته، مانند جریان ابن عباس و اموال بصره تو وصیت ابوهاشم، سعی شده است که در حد توان موضوع روشن شده شود و برای اطلاع بیشتر نیز افزون بر آوردن منابع در پاورقی ها، در پایان هر موضوعی فهرستی از منابع آن به دست داده شده است.

منابع

در خصوص منابع مورد استفاده در این کتاب، در عین حال که سعی شده است از ماخذ کهن و معتبر دست اول استفاده شود، از منابع و تحقیقات جدید نیز غفلت نشده است.

1.تحقیقات جدید

درباره دولت عباسیان هم خاورشناسان تحقیقاتی انجام داده اند و هم محققان عرب. از میان تحقیقات خاورشناسان می توان به سیادة العربیة و الشیعة و الاسرائیلیات فی عهد بنی امیه اثر فان فلوتن و تاریخ الدولة العربیة من ظهور اسلام الی نهایة الدولة الامویة اثر ولهاوزن اشاره کرد که هر دو کاستی های زیادی دارد. (1) در میان محققان عرب دو تن بیش از دیگران به این موضوع پرداخته اند:
الف) فضل سبقت در این باره از آن محقق توانا عبدالعزیز الدوری است. وی در کتاب العصر العباسی الاول و مقدمة التاریخ الاقتصادی العربی درباره دعوت عباسی به بحث پرداخته است. همچنین در مقالات زیادی که در این زمینه نوشته به ویژه در دو مقالهضوء جدید علی الدعوة العباسیة (2)و افکرةالمهدیة بین الدعوة العباسیة و المعصرالعباسی الاول در این موضوع تحقیق کرده است. (3)
در میان محققان معاصر هم حسین عطوان در اثر الدعوةالعباسیة، تاریخ و تطور و طبیعة الدعوة العباسیة تو اسالیب به این موضوع پرداخته است، در کتاب اول تاریخ دعوت عباسی را از آغاز تا انجام پیگیری کرده است و در اثر دوم به زمینه های دعوت و شعارهای آن پرداخته است.
شایان گفتن است که نگارنده از کتاب الدعوة العباسیة تاریخ و تطور نتوانست چنان که باید استفاده کند، از این رو پس از مطالعه در مقدمه رساله آن را معرفی کرده است. از دیگر تحقیقات جدید نیز چون تالیفات دکتر زرین کوب، و تاریخ ایران کمبریج و تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی اثر اشبولر و تاریخ سیاسی اسلام نوشته حسن ابراهیم و تاریخ عرب، اثر فیلیپ حتی و تاریخ عرب و اسلام امیر علی بهره فراوان برده شده است.