فهرست کتاب


نهضت آزادی

علی رضوی ‏نیا

مرامنامه نهضت آزادی

در مرامنامه نهضت آزادی می خوانیم: به حکم مبادی عالیه دین مبین اسلام و قوانین اساسی ایران و اعلامیه حقوق بشر و منشور ملل متحد، نهضت آزادی ایران برای تعقیب هدف های مشروحه زیر فعالیت خود را آغاز می نماید:
الف - از لحاظ سیاست داخلی
اصل اول: 1 - احیای حقوق اساسی ملت ایران با استقرار حکومت قانون به منظور تعیین حدود اختیارات و مسئولیت های قوای مختلف مملکت و برای تامین حکومت مردم بر مردم.
2 - تفویض قدرت ملی و قانونی حکومت به افرادی که صلاحیت رهبری سیاست مملکت را در دنیای مترقی امروز و در ردیف کشورهای بیدار جهان داشته باشند.
اصل دوم: 1 - ترویج اصول اخلاقی و اجتماعی و سیاسی بر اساس مبادی دین مبین اسلام، با توجه به مقتضیات سیاسی و فرهنگی عصر حاضر.
2 - تشویق اصل درستی و تقوی و مبارزه شدید علیه منهیات و اعتقادات و انتشارات مضره.
3 - از بین بردن عوامل نادرستی و فساد، خصوصاً مظاهر اتکای به خارجی و طرد جمیع عناصری که سد راه فعالیت های موثر و اصیل و سریع اصلاحی هستند یا موجبات تضعیف شخصیت فردی و اجتماعی ایرانی را فراهم می سازند.
4 - مبارزه علیه دشمنان سلامت جسمی و فکری و روحی مردم، یعنی غلبه بر ترس، یأس، فقر، جهل، عقب ماندگی و نفاق
اصل سوم: آماده کردن تدریجی و اصولی مردم برای شرکت در اداره امور عمومی. همچنین برای حسن استفاده از دمکراسی و استیفای حقوق ملی.
اصل چهارم: 1 - تامین استقلال اقتصادی. ایجاد رژیم صحیح مالی، بازرگانی، اجتماعی، فرهنگی، بهداشتی، کشاورزی و صنعتی.
2 - برقراری مناسبات متکی بر عدل و مسالمت بین کارگر و کارفرما و بین کشاورز و مالک.
3 - توسعه بیمه های اجتماعی، تهیه و اجرای طرح بیمه کشاورزان.
4 - تخصیص عایدات نفت، اعتبارات و وام های خارجی به اجرای برنامه های کشاورزی و صنعتی و عمرانی. عایدات و اعتبارات و وام های مذکور از بودجه کل کشور.
5 - ایجاد امنیت مالی و اقتصادی به منظور تشویق اعاده سرمایه های خصوصی موجود در بانک های خارجی به داخل کشور.
اصل پنجم: 1 - اصلاح تدریجی و اصولی قوانین کشور با تاسیس سازمان واحد تهیه قانون.
2 - رعایت کامل اصول استقلال قوه قضائیه. تعمیم و توسعه صلاحیت محاکم عمومی و حذف محاکم اختصاصی.
3 - تکمیل و اصلاح سازمان های قضائی و انتظامی کشور به منظور استقرار امنیت اجتماعی و جلب اعتماد و علاقه مردم نسبت به این سازمان ها.
اصل ششم: 1 - استفاده از نیروی انسانی کلیه افراد مملکت به عنوان سرمایه های اصلی ملی. ایجاد ایمان و اعتقاد قوی به اصل زندگی بهتر، نتیجه فعالیت مفید بیشتر.
2 - مبارزه علیه بیکاری، خودخواهی، تن پروری و امتیازات ناشی از تبعیض.
اصل هفتم: تامین وسایل حسن اداره کشور از طریق:
- تثبیت مشاغل بر اساس رعایت استقلال شاغلین خدمت و تشویق آنان به احراز تخصص و صلاحیت بیشتر.
- تربیت مدیر و تقویت سازمان های علوم اداری، آمار، بررسی و تحقیق در تمام شئون کشور. استفاده از روشهای مدرن مترقی کار.
- فراهم ساختن وسایل رفاه مادی و معنوی متصدیان امور.
ب - از لحاظ سیاست خارجی:
اصل ششم: کوشش برای انتقال حق تعیین سرنوشت دنیا از ملل بزرگ به سازمان ملل متحد به منظور تامین آزادی و استقلال ملل کوچک. عدالت بین المللی. صلح جهانی.
اصل نهم: مجاهدت برای تامین بیطرفی ایران.
اصل دهم: تنظیم روابط خارجی بر پایه منشور ملل متحد. ایجاد حسن تفاهم پایدار بین ایران و کلیه کشورها خصوصاً ممالک همجوار.
اصل یازدهم: کوشش برای ایجاد همبستگی بیشتر بین کشورهای صلح جوی بیطرف که دارای علایق مشترک تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی و اجتماعی یا مذهبی هستند و مجاهدت برای اتحاد ممالک اسلامی در جهت کمک موثر به اجرای مقاصد مذکور.
اصل دوازدهم: 1 - قبول مسئولیت و اشتراک مساعی در کوشش های بین المللی برای رفع اختلافات جهانی از طرق مسالمت آمیز.
2 - حمایت از نهضت های اصیل ملی و پشتیبانی از استقلال و آزادی ملت ها. (11)
سران نهضت آزادی در ماههای نزدیک پیروزی انقلاب بر ترسیم یک جریان اسلامی در نهضت آزادی تأکید داشتند و در دی ماه 1357 در مرامنامه خود تجدیدنظر می کنند و می نویسند:
نهضت آزادی ایران، مرامنامه تجدیدنظر شده خود را که همواره ناشی و متکی بر پایه های سه گانه زیر است اعلام می دارد:
1 - اصول عالیه اسلامی با فرائض و مسئولیت های فردی و اجتماعی ناشی از آن.
2 - قانون اساسی ایران و متمم آن که به بهای خون شهدای آزادی و استقلال ایران به دست آمده است. با توجه به اصلاح آن که در جهت تحقق حاکمیت اساسی ملت ایران ضرورت دارد.
3 - اعلامیه جهانی حقوق بشر. (12)
با وجود اصرار و تاکیدی که سران نهضت در بحبوحه پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن از خود نشان می دادند، از نخستین روز بنیانگذاری نهضت آزادی، دین اسلام نقش اصلی و اساسی را به عنوان اندیشه اعتقادی و سیاسی حاکم بر آن، ایفا نمی کرد و بیشتر رنگ و بوی ملی داشت.
شهید بهشتی (ره) در این باب می گوید:
وقتی نهضت آزادی تشکیل شد با خوشحالی از این خبر استقبال کردم و وقتی در اساسنامه از اسلام به عنوان یک مکتب و از نهضت آزادی به عنوان یک حزب اسلامی تمام عیار یاد نشده بود، به دوستان بنیانگذار نهضت آزادی انتقاد کردم و گفتم که این حزب مکتبی نیست. اسمش را هم گذاشته اید: نهضت آزادی. آزادی که همه اسلام نیست. از مسائل مهم بشری است از ارکان اسلام، ولی همه اسلام نیست. دوستان گفتند: برای اینکه ما می خواستیم آنان که آلرژی دارند روی عنوان اسلام، از این تشکیلات فرار نکنند. قصه این بود که مرامنامه نشان می داد که یک عده مسلمان آمده اند یک حزب درست کرده اند. اما در این تشکیلات سیاسی، اسلام را به عنوان یک مکتب تمام عیار مطرح نکرده اند. (13)
ذکر اعلامیه حقوق بشر و تکیه بر قانون اساسی مشروطه در مقابل اصول عالیه اسلام، نشانگر این است که اسلام به عنوان یک مکتب تمام عیار مطرح نشده و معرف کامل نهضت آزادی نیست.
وانگهی اصرار و تأکید بر اعلامیه حقوق بشر که زاییده افکار اومانیستی غربی است، خود جای بحث و بررسی دارد.

تشکیلات سازمانی نهضت آزادی

ارکان نهضت آزادی عبارت است از: کنگره - شورای مرکزی - دفتر سیاسی - هیأت اجرائیه - هیات داوری و حوزه ها.
الف - کنگره
بالاترین مرجع تصمیم گیری است که حداقل سالی یک بار در تابستان تشکیل می گردد و اعضای آن، اعضای شورای مرکزی و هیات اجرائیه و یک نماینده از هر حوزه می باشند.
ب - شورای مرکزی
دارای پانزده عضو در تهران و یک نماینده از هر استان.
ج - دفتر سیاسی
یکی از دو مجموعه شورای مرکزی است که مرکب از هفت تا یازده نفر عضو اصلی و دو نفر عضو علی البدل می باشد و برای یک سال انتخاب می شوند و موظفند هفته ای یک بار تشکیل جلسه بدهند. اعضای آن عبارت بودند از:
مهدی بازرگان - ابراهیم یزدی - رضا صدر - هاشم صباغیان - عبدالعلی بازرگان (پسر مهدی بازرگان) - محمد توسلی حجتی - حسین بنی اسدی و خسرو منصوریان.
د - هیأت اجرایی
دیگر زیر مجموعه شورای مرکزی است که مرکب از پنج عضو اصلی و دو عضو علی البدل می باشد و برای مدت یک سال از طرف شورای مرکزی انتخاب می شوند و دست کم هفته ای یک بار تشکیل جلسه می دهند. اعضای آن، همان اعضای دفتر سیاسی می باشند به اضافه ابوالفضل بازرگان - احمد صدر حاج سید جوادی.
تبصره یک: زیر مجموعه های دفتر سیاسی عبارتند از: شعبه ارتباطات سیاسی (ارتباط با شخصیت های سیاسی، روحانیت، انجمن های دانشجوئی) شعبه تحقیقات سیاسی (تحقیقات و تعلیمات سیاسی. تحقیقات اقتصادی و اجتماعی.)
تبصره دو: زیر مجموعه هیأت اجرایی عبارتند از: تبلیغات و انتشارات، کمیته تشکیلات تهران، شعبه تحقیق و ارزیابی، شعبه اداری و مالی، شعبه تعلیمات و تشکیلات استانها و خارج. البته اکنون همه این تشکیلات، فعال نبوده و تنها بخش فعال این تشکیلات، تبلیغات و انتشارات و دفتر سیاسی است.

جبهه ملی