معاد در نهج البلاغه

احمد باقریان ساروی

بهشت به آسانی فراهم نمی گردد:

مثال معروف است که گل چیدن بی خار نمی شود آنکه خواهان بهشت است ناگزیر است که برای رسیدن به آن تلاش و جدیت فراوان نماید و اگر سختی ها و دشواری ها بر او روی آورد، در برابر آنها مقاومت نماید. و به دیگر سخن برای رسیدن به بهشت به استقبال ناملایمات برود، چنانکه امام علیه السلام فرمود:
...الجنة تحت أطراف العوالی...(84)
...بهشت در سایه تیر و نیزه فراهم می گردد...
و نیز چنین روایت نموده است:
...ان رسول الله 9 کان یقول: ان الجنة حفت بالمکاره... (85)
...پیامبر خدا صلی الله علیه و آله همواره می فرمود: بهشت با دشواری ها پیچیده شده است...
نابرده رنج گنج میسر نمی شود - مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد
سعدی

خواهان بهشت نمی خوابد!

...ألا و انی لم أرکالجنة نام طالبها. (86)
...آگاه باشید که من چیزی جز بهشت را ندیده ام که خواهان - جوینده - آن در خواب - غفلت - فرو برود
مقصود امام علیه السلام این است که انسان های جویای بهشت، غالباً در اثر گرایش به دنیا آنچنان دچار غفلت و بی خبری می شوند که همانند خوابیدگان، برای رسیدن به بهشت گامی بر نمی دارند، و کمتر کسی است که در این راه بیدار بوده و با تلاش و کوشش و دوری نمودن از هواهای نفسانی و بریدن از دنیا خود را آماده بهشت می نماید.
حافظا خلد برین خانه موروث من است - اندرین منزل ویرانه نشیمن چه کنم؟!
حافظ
فصل ششم:

دوزخ

دوزخ، جایگاه کیفر بدکاران و ناشایستگانی مانند کافران، مشرکان، منافقان و گناهکاران غیر قابل آمرزش است، که در نهج البلاغه غالباً با کلمه نار از آن سخن به میان آمده است. انسان های دوزخی پس از محاکمه در دادگاه بزرگ قیامت و محکوم شدن، رهسپار دوزخ می گردند، چنانکه امام علیه السلام فرمود:
...و أما أهل المعصیة فأنزلهم شر دار. (87)
...و اما معصیت کاران، پس خداوند آنان را در بدترین سرای فرود می آورد...
تصویر دوزخ:
به تصویر کشیدن و تبیین جایگاه ندیده، و دور از جولانگاه عقل و اندیشه آدمی کاری ناممکن است، از این رو برای این هدف باید منابع مرتبط به وحی و عصمت را جستجو کرد و پس از قرآن کریم، نهج البلاغه بهترین و معتبرترین و جامع ترین کتاب برای این منظور است، که در موارد متعدد، آتش سوزان دوزخ و سختی ها و دشواری ها و شکنجه های آن را به تصویر کشیده است:
1 - ...فکانت معالجه القتال أهون علی من معالجة العقاب، و موتات الدنیا أهون علی من موتات الأخرة . (88)
...پس درمان جنگ - تحمل مشکلات آن - بر من آسانتر از درمان کیفر خداوند - آسانتر از کیفر اخروی است که حاصل هماهنگی و تبعیت از انسان های مقام طلب و ناشایست می باشد - و مرگ های دنیا - دشواری های جنگ - برای من آسانتر از مرگ - عذاب ها - ی آخرت است...
2 - و أما أهل المعصیة فأنزلهم شر دار، و غل الایدی الی الأعناق و قرن النواصی بالأقدام و ألبسهم سراییل القطران و مقطعات النیران، فی عذاب قد اشتد حره، و باب قد أطبق علی أهله، فی نار لها کلب و لجب و لهب ساطع و قصیف هائل، لا یظعن مقیمها، و لا یفادی اسیرها، و لا تفصم کبولها لا مدة للدار فتفنی و لا أجل للقوم فیقضی . (89)
...و اما آنان که اهل معصیت و نافرمانی - در برابر خداوند - باشند، خداوند آنان را در بدترین سرای جای داده و دستان آنان را به گردنشان بسته و موهای پیشانی آنان را به پاهایشان پیوند زند، و پیراهن هایی از قیر و پاره هایی آتش بر آنان بپوشاند، در عذابی که حرارت آن بسیار دشوار است، و در دروازه ای که بر روی آنان بسته و در آتشی که دارای زبانه های بلند و صداهای ترساننده و شعله های افروخته و صداهای بسیار بلند سرگردان کننده است، آنکه در آن آتش جای بگیرد توانایی کوچیدن از آن را ندارد، و آنکه در اسارت آن باشد رها شدنی نیست، و زنجیرهای آن بریده نمی شود، برای سرای دوزخ زمانی نیست که سپری گردد، و ساکنان آن برای سکونت در آن، وقت معینی ندارند که به پایان برسد...
3 - و کفی بالنار عقاباً و وبالاً و کفی بالله منتقماً و نصیراً . (90)
...و همین اندازه بس است که آتش دوزخ، کیفر و دشواری - برای گناهکاران - و خداوند، انتقام گیرنده - از آن گناهکاران - و یاری دهنده - برای نیکان - باشد...
4 - ...نار شدید کلبها، عال لجبها، ساطع لهبها، متغیظ زفیرها، متأجح سعیرها، بعید خمودها، ذاک و قودها، مخوف و عیدها، عم قرارها، مظلمة أقطارها، حامیة قدورها، فظیعة أمورها... (91)
...آتشی که در بلعیدن سیری ندارد، و پر اضطراب و متلاطم است و شعله آن بلند، و صدای آن هیجان آور و خشمناک و سوزندگی آن، زبانه دار و فرو نشستن شعله های آن بسیار دور، - دیر خاموش می شود - و هیزم آن پر شعله، و تهدید آن ترس آور و - به سبب تاریک و ژرف بودن آن - جایگاه آن - برای دوزخیان - فراگیر، و همه اطراف آن، تاریک، و دیگ های آن داغ و سوزان، و کارها - کیفرهایی که در آن انجام می گیرد، رسوا کننده است...
5 - ...و اتقوا ناراً حرها شدید و قعرها بعید و حلینها حدید و شرابها صدید . (92)
...و بپرهیزید از آتشی که سوزش آن سخت و دشوار، و بسیار ژرفناک است و زیور آن آهن گداخته، و نوشیدنی آن، آب چرکین است.
آنچه خوانده اید گوشه هایی از سخنان امام علیه السلام در تصویر آتش دوزخ و کیفرهای آن بوده است.