معاد در نهج البلاغه

احمد باقریان ساروی

پرسش و حسابرسی اعمال:

در موارد متعددی از نهج البلاغه سخن از پرسش و حسابرسی اعمال انسان ها در روز قیامت است، از اینکه از انسان ها در آن روز پرسیده می شود: در دنیا چه کرده اید، و از آن چه بهره ای برای سرای جاویدتان برده اید و چه اندوخته اید؟ که اینک قسمت هایی از سخنان علی علیه السلام در این باره تقدیم خوانندگان گرامی می گردد:
1 - ...اتقوا الله فی عباده و بلاده، فانکم مسؤولون حتی البقاع و البهائم... (43)
...در مورد بندگان خدا و شهرهای او از خداوند بترسید، - تقوا پیشه کنید - زیرا شما - در روز قیامت - حتی از امکان های زمین و چهار پایان پرسیده می شوید - که از آنها چگونه بهره گرفتید - ...
2 - ...و أن الیوم عمل و لا حساب، و غداً حساب و لا عمل . (44)
...و امروز - در دنیا - روزگار و تلاش است و از شما حساب نمی شود، و فردا - روز قیامت - روز حساب - و پرسش از کارهای شما - است، و روز تلاش و کار نیست.
3 - مهطعین الی معاده رعیلاً صموتا، قیاماً صفوفاً، ینفذهم البصر، و یسمعهم الداعی، علیهم لبوس الاستکانة، و ضرع الاستسلام و الذلة، قد ضلت الحیل و انقطع الأمل و هوت الأفئدة کاظمة و خشعت الأصوات مهینمة و الجم العرق، و عظم الشفق و أرعدت الأسماع لزبرة الداعی الی فصل الخطاب، و مقایضة الجزاء و نکال العقاب و نوال الثواب . (45)
...شتابان به سوی رستاخیز خود پیش می روند در حالی که گروه گروه و خاموش، و ایستاده در صف، نگاه تیز خداوند بر آنان افکنده شده، و منادی صدای خویش را به گوش همگان می رساند، پوششی از فروتنی، و سستی و ناتوانی خضوع و خواری بر آنان افکنده می شود، حیله و راه فرار سودی نبخشد، و آرزو از میان برداشته شود، دلها از شادی و آرزو تهی گردیده و در حالتی قرار بگیرند که خشم و ناامیدی خود را فرو خوابانیده و خاموشی گزینند و صداها با فروتنی پایین آمده و آهسته گردد و عرق آنچنان - از گونه ها - سرازیر شود که دهان را پر نموده، و همانند افساری دهن را ببندد، و ترس بی اندازه گردد، و از هیبت و ترس، صدای رعد آسای منادی برای حسابرسی اعمال، و جدا نمودن حق از باطل، و مبادله پاداش خیر و شر در برابر کارهای نیک و بد، و کیفر رساندن و پاداش دادن و...گوش ها سخت به لرزه در آید.
4 - و ذلک یوم یجمع الله فیه الأولین و الاخرین لنقاش الحساب و جزاء الأعمال، خضوعاً قیاماً، قد ألجمهم العرق، و رجفت بهم الأرض، فأحسنهم حالاً من وجد لقدمیه موضعاً، و لنفسه متسعاً . (46)
و آن - قیامت - روزی است که خداوند نخستین افراد انسان تا آخرین افراد آن را برای بررسی و حسابرسی کامل، و پاداش دادن کارها گرد هم می آورد، در حالی که از بس عرق از سر و روی آنان می ریزد - به گونه ای - که گویا بر دهان آنان افسار زده شده و زمین در زیر پای آنان در حرکت است، پس بهترین آنان کسی است که برای دو پای خود، مکانی را - برای ایستادن - و برای جان خود جایگاه فراخی - برای آسودن - بیابد.
5 - خطاب به یکی از کارگزارانش چنین نوشته است:
...و اعلم أن حساب الله أعظم من حساب الناس . (47)
...و بدان که حساب خداوند - در روز قیامت - بزرگتر از حساب مردم - در دنیا - است.
6 - عبادالله! زنوا انفسکم من قبل أن توزنوا و حاسبوها من قبل أن تحاسبوا... (48)
ای بندگان خدا! پیش از آنکه اعمال شما مورد ارزیابی قرار بگیرد خود - اعمال - خویشتن را به پای ترازو بکشید و پیش از آنکه از اعمال شما - در روز قیامت - حساب شود به حساب اعمال خود برسید...
به سکندر نه ملک ماند و نه مال - به فریدون نه تاج ماند و نه تخت
پیش از آن کن حساب خود که تو را - دیگری در حساب گیرد سخت
سعدی

پل صراط یا گذرگاه خطرناک دوزخ:

یکی از نکاتی که درباره قیامت مطرح است و دانستن آن دارای ارزش به سزایی است، موضوع پل صراط است که نتیجه برداشت از آیات قرآن و روایات ائمه طاهرین علیه السلام است.
امام صادق علیه السلام درباره صراط فرموده است:
الناس یمرون علی الصراط، والصراط أدق من الشعر و من حد السیف . (49)
و بدانید که مردم از - پل - صراط عبور داده می شوند، و صراط - پلی - باریکتر از مو و لبه تیز شمشیر است.
علی علیه السلام درباره صراط فرموده است:
...و اعلموا أن مجازکم علی الصراط و مزالق دحضه، و أهاویل زلله، و تارات أهواله . (50)
...و بدانید که گذرگاه شما صراط - پل ویژه دوزخ - و مکان های لغزش و فرو افتادن، و ترس از لغزش ها و نوبت های ترس ها است.
شیخ طبرسی رحمة الله علیه در تفسیر آیه ان ربک لبالمرصاد (سوره فجر / 15) نوشته است:
یعنی راه بندگان خدا - در روز قیامت - از مرصاد - کمینگاه ویژه - می گذرد و کسی نیست که از آن عبور نکند...و معنای آیه این است که هیچ عملی از بندگان خدا از دیدگان خداوند پنهان نمی ماند زیرا او همه سخنان آنان را شنیده و همه کارهای آنان را می بیند، مانند کسی که در کمینگاه قرار گرفته باشد. (51)
آنچه به ذهن انسان می رسد این است که این صراط یک نوع پل ظاهری طبیعی نیست و تعبیر به آن در روایات و یا اشاره به آن در آیه قرآن دلیل نمی شود که چنین باشد، بلکه یک تعبیر مجازی است و به همانگونه که شیخ طبرسی رحمة الله علیه در معنی آیه سوره فجر بیان نموده است، بیانگر این است که هیچگونه عمل و سخنی از بندگان خدا از او پنهان نیست، و او از همه سخنان و کارهای انسان ها آگاه است، و آن سخنان و کارها در سرنوشت آن انسان ها دخالت داده می شوند از این رو عارفان نیز به یاد آن روز هراسان گردیده و از ترس و وحشت آن، اشک می بارند، چنانکه بابا طاهر همدانی سروده است:
از آن روزی که ما را آفریدی - به غیر از معصیت چیزی ندیدی
خداوندا به حق هشت و چارت - زما بگذر شتر دیدی نه دیدی

گواهان محشر

هر چند در دادگاه بزرگ قیامت نیاز به محاکمه و خواستن دلیل و بینه و گواهان نیست، زیرا داور اصلی در رأس دادگاه خداوند است. و او از همه اعمال و اندیشه های پنهان و آشکار انسان ها آگاهی کامل و دقیق دارد. ولی برای اینکه بر مجرمان حجت تمام گردد و هیچ مجرم و گناهکاری بهانه اعتراض و شکایت نداشته باشد، محاکمه و داوری برقرار گردیده و بینه و گواهان درخواست می شود و از سوی داوران نیز گواهانی که از پیش از سوی خداوند در نظر گرفته شده اند علیه مجرمان گواهی می دهند، چنانکه امام علیه السلام فرمود:
کل نفس معها سائق و شهید: سائق یسوقها الی محشرها و شاهد علیها بعملها . (52)
و به همراه هر کس - در روز قیامت - یک راننده و یک گواه دهنده ای خواهد بود راننده ای که او را به محشر می راند، و گواهی دهنده ای که با گواه گرفتن عمل و کردار او بر زیان او گواهی می دهد.
و خطاب به خداوند درباره عظمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
...شهیدک یوم الدین. (53)
و او - پیامبر صلی الله علیه و آله - از سوی تو شاهد - بر اعمال امت - در روز قیامت - است.
و خطاب به مردم فرمود:
اعلموا عبادالله أن علیکم رصداً انفسکم، و عیوناً من جوارحکم و حفاظ صدق یحفظون اعمالکم و عدد أنفاسکم، لا تسترکم منهم ظلمة لیل داج، و لا یکنکم منهم باب ذور تاج، و ان غداً من الیوم قریب . (54)
ای بندگان خدا! بدانید که از خودتان دیدبانانی و از اندام هایتان جاسوسانی بر شما گمارده شده اند و نگاهدارنده هایی راستگو - فرشتگان ناظر بر اعمال شما - اعمال و تعداد نفس های شما را - در دفتر مخصوص ثبت و ضبط نموده و برای روز قیامت نزد خود - محفوظ نگه می دارند. آنگونه که تاریکی شب تار، شما را از دیدگان آنان پنهان نگه نمی دارد، و دروازه بزرگ محکم بسته شما را از آنان نمی پوشاند، و به راستی که فردا - روز قیامت - به امروز - دنیا - نزدیک است.
امام علیه السلام در این بخش از سخنان خود دو نوع گواهان روز قیامت را یادآور می شود که خداوند نیز آن دو نوع را در قرآن کریم یادآور شده است:
نوع اول: اندام های انسان، در آنجا که فرمود:
یوم تشهد علیهم ألسنتهم و أیدیهم و أرجلهم بما کانوا یعملون . (سوره 24/24)
روزی که زبان ها و دستان و پاهایشان به آنچه که به جا می آورند بر زیان آنان گواهی می دهند.
نوع دوم: فرشتگان الهی، در آنجا که فرمود:
اذ یتلقی المتلقیان عن الیمین و عن الشمال قعید. ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید . (سوره 50/17 و 18)
آنگاه که آن دو مأمور دریافت اعمال، از راست و چپ - برای ثبت و ضبط اعمال شما - بنشینند. هیچ سخنی - چه خبر و چه شر - بر زبان جاری نگردد، جز آنکه هماندم آن دو فرشته رقیب و عتید برای نوشتن آن آماده اند.
و درباره گواهی دادن قرآن کریم در دادگاه قیامت فرمود:
و کفی بالکتاب حجیجاً و خصیماً...(55)
...و همین اندازه بس است که - در روز قیامت - کتاب خدا - قرآن کریم - بر زیان انسان احتجاج نموده - شهادت دهد - و با او دشمن گردد...
...واعملوا انه شافع مشفع، و قائل(ماهل)مصدق، و انه من شفع له القران یوم القیامة شفع فیه و من محل به القران یوم القیامة صدق علیه... (56)
...و بدانید که آن - قرآن - شفاعت کننده ای است که شفاعتش پذیرفته می شود، و گوینده ای است که اگر نادرستی کردار کسی را بگوید، گفتار او مورد تصدیق واقع می شود و کسی که در روز قیامت مورد شفاعت قرآن قرار بگیرد، شفاعت درباره او پذیرفته می شود، و آنکه را که قرآن بر زیان او گواهی دهد، سخن به زیان او پذیرفته می شود...
بنابراین، گواهان روز قیامت که به سود یا زیان انسان گواهی بدهند بنابر آنچه که از نهج البلاغه به دست می آید، عبارتند از:
1 - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله.
2 - اعضا و اندام های انسان.
3 - فرشتگان.
4 - قرآن کریم.
و بدینگونه روز حساب به پایان می رسد. گروهی در آن روز سربلند و اهل نجات گردیده و منتظر پاداش بزرگ الهی و رسیدن به بهشت جاوید دقیقه شماری می کنند، و گروهی دیگر در اثر دارا بودن اندیشه ها و باورها و کردارهای ناروا، محکوم گردیده و در انتظار دوزخ قرار می گیرند، چنان که امام علیه السلام فرمود:
...و جعلهم فریقین: أنعم علی هؤلاء و انتقم من هؤلاء... (57)
...و خداوند آنان - انسان ها - را به دو گروه تقسیم می کند، گروهی از آنان را از نعمت خود در بهشت بهره مند می گرداند و از گروهی دیگر انتقام می گیرد...
فصل پنجم