معاد در نهج البلاغه

احمد باقریان ساروی

رستاخیز بزرگ

مو از قالوا بلی تشویش دیرم - گنه از برگ و باران بیش دیرم
اگر لا تفنوطوا دستم نگیره - مو از یا ویلنا اندیش دیرم
بابا طاهر همدانی
گر از این منزل ویران به سوی خانه روم - و گر آنجا که روم عاقل و فرزانه روم
زین سفر گر به سلامت به وطن باز رسم - نذر کردم که هم از راه به میخانه روم
حافظ
خداوند پس از پدید آوردن دوباره جهان، انسان ها را دوباره زنده می نماید، بدینگونه که کالبدهای آنان را از نو و همانند کالبدهای نخستین ساخته و ارواح را در آنها می دمد، و سپس آن زنده شدگان را دسته دسته به سوی دادگاه بزرگ فرا می خواند، از این صحنه بزرگ و نمایش هراس انگیز و تکان دهنده در نهج البلاغه به گونه های مختلف به تصویر کشیده شده است:
1 - در وصیت خود به فرزندش امام حسن مجتبی علیه السلام از جمله نوشته است:
...و اعلم أن أمامک طریقاً ذامسافة بعیدة و مشقة شدیدة و انه لا غنی بک فیه عن حسن الارتیاد، و قدر بلاغک من الزاد مع خفة الظهر، فلا تحملن علی ظهرک فوق طاقتک، فیکون ثقل ذلک و بالاً علیک...
...و اعلم أن أمامک عقبة کووداً، المخف فیها أحسن حالاً من المثقل، و المبطی ء علیها أقبح حالاً من المسرع، و أن مهبطک بها لا محالة اما علی جنة أو علی نار، فارتد لنفسک قبل نزولک و وطی ء المنزل قبل حلولک، فلیس بعد الموت مستعتب و لا الی الدنیا منصرف . (41)
...و بدان - ای پسرم! - که در برابر تو راهی بس طولانی، و بسیار سخت و دشوار قرار گرفته است. و تو در این راه دراز از خواهان شدن نیکی و جستجوی آن و میزان بسنده از توشه راه همراه با سبک بودن بار گناه بی نیاز نیستی، بنابراین، بر پشت خود بار گناه بیش از توان خود برمدار، که در آن صورت سنگینی آن بار، تو را آزار می رساند...
...و بدان - ای پسرم! - گردنه ای بسیار دشوار و صعب العبور در پیش روی تو قرار گرفته است که در آن، انسان سبکبار از انسان سنگین بار، نیک حال تر است، و در آن گردنه انسان کند رو از انسان تندرو بد حال تر است، و بدان که جایگاه فرود آمدنت یا بهشت است و یا آتش دوزخ، پس پیش از آنکه در آن جایگاه فرود آیی در پیشاپیش خود عمل صالح را قرار بده و آن جایگاه را پیش از آنکه هنگام فرود آمدنت فرا رسد آماده گردان، که پس از مرگ، ابزار رضای الهی وجود نخواهد داشت، و بازگشتنی به سوی دنیا نیست.
2 - ...و بالقیامة تزلف الجنة للمتقین، و تبرز الجحیم للغاوین و ان الخلق لا مقصر لهم عن القیامة، مرقلین فی مضمارها الی الغایة القصوی . (42)
...و به وسیله قیامت، بهشت برای پارسایان نزدیک و دوزخ برای گمراهان آشکار می گردد، و انسان های را جایگاه ثابتی جز قیامت نیست، که در میدان قیامت شتابان به سوی سرای پایانی پیش می روند.

پرسش و حسابرسی اعمال:

در موارد متعددی از نهج البلاغه سخن از پرسش و حسابرسی اعمال انسان ها در روز قیامت است، از اینکه از انسان ها در آن روز پرسیده می شود: در دنیا چه کرده اید، و از آن چه بهره ای برای سرای جاویدتان برده اید و چه اندوخته اید؟ که اینک قسمت هایی از سخنان علی علیه السلام در این باره تقدیم خوانندگان گرامی می گردد:
1 - ...اتقوا الله فی عباده و بلاده، فانکم مسؤولون حتی البقاع و البهائم... (43)
...در مورد بندگان خدا و شهرهای او از خداوند بترسید، - تقوا پیشه کنید - زیرا شما - در روز قیامت - حتی از امکان های زمین و چهار پایان پرسیده می شوید - که از آنها چگونه بهره گرفتید - ...
2 - ...و أن الیوم عمل و لا حساب، و غداً حساب و لا عمل . (44)
...و امروز - در دنیا - روزگار و تلاش است و از شما حساب نمی شود، و فردا - روز قیامت - روز حساب - و پرسش از کارهای شما - است، و روز تلاش و کار نیست.
3 - مهطعین الی معاده رعیلاً صموتا، قیاماً صفوفاً، ینفذهم البصر، و یسمعهم الداعی، علیهم لبوس الاستکانة، و ضرع الاستسلام و الذلة، قد ضلت الحیل و انقطع الأمل و هوت الأفئدة کاظمة و خشعت الأصوات مهینمة و الجم العرق، و عظم الشفق و أرعدت الأسماع لزبرة الداعی الی فصل الخطاب، و مقایضة الجزاء و نکال العقاب و نوال الثواب . (45)
...شتابان به سوی رستاخیز خود پیش می روند در حالی که گروه گروه و خاموش، و ایستاده در صف، نگاه تیز خداوند بر آنان افکنده شده، و منادی صدای خویش را به گوش همگان می رساند، پوششی از فروتنی، و سستی و ناتوانی خضوع و خواری بر آنان افکنده می شود، حیله و راه فرار سودی نبخشد، و آرزو از میان برداشته شود، دلها از شادی و آرزو تهی گردیده و در حالتی قرار بگیرند که خشم و ناامیدی خود را فرو خوابانیده و خاموشی گزینند و صداها با فروتنی پایین آمده و آهسته گردد و عرق آنچنان - از گونه ها - سرازیر شود که دهان را پر نموده، و همانند افساری دهن را ببندد، و ترس بی اندازه گردد، و از هیبت و ترس، صدای رعد آسای منادی برای حسابرسی اعمال، و جدا نمودن حق از باطل، و مبادله پاداش خیر و شر در برابر کارهای نیک و بد، و کیفر رساندن و پاداش دادن و...گوش ها سخت به لرزه در آید.
4 - و ذلک یوم یجمع الله فیه الأولین و الاخرین لنقاش الحساب و جزاء الأعمال، خضوعاً قیاماً، قد ألجمهم العرق، و رجفت بهم الأرض، فأحسنهم حالاً من وجد لقدمیه موضعاً، و لنفسه متسعاً . (46)
و آن - قیامت - روزی است که خداوند نخستین افراد انسان تا آخرین افراد آن را برای بررسی و حسابرسی کامل، و پاداش دادن کارها گرد هم می آورد، در حالی که از بس عرق از سر و روی آنان می ریزد - به گونه ای - که گویا بر دهان آنان افسار زده شده و زمین در زیر پای آنان در حرکت است، پس بهترین آنان کسی است که برای دو پای خود، مکانی را - برای ایستادن - و برای جان خود جایگاه فراخی - برای آسودن - بیابد.
5 - خطاب به یکی از کارگزارانش چنین نوشته است:
...و اعلم أن حساب الله أعظم من حساب الناس . (47)
...و بدان که حساب خداوند - در روز قیامت - بزرگتر از حساب مردم - در دنیا - است.
6 - عبادالله! زنوا انفسکم من قبل أن توزنوا و حاسبوها من قبل أن تحاسبوا... (48)
ای بندگان خدا! پیش از آنکه اعمال شما مورد ارزیابی قرار بگیرد خود - اعمال - خویشتن را به پای ترازو بکشید و پیش از آنکه از اعمال شما - در روز قیامت - حساب شود به حساب اعمال خود برسید...
به سکندر نه ملک ماند و نه مال - به فریدون نه تاج ماند و نه تخت
پیش از آن کن حساب خود که تو را - دیگری در حساب گیرد سخت
سعدی

پل صراط یا گذرگاه خطرناک دوزخ:

یکی از نکاتی که درباره قیامت مطرح است و دانستن آن دارای ارزش به سزایی است، موضوع پل صراط است که نتیجه برداشت از آیات قرآن و روایات ائمه طاهرین علیه السلام است.
امام صادق علیه السلام درباره صراط فرموده است:
الناس یمرون علی الصراط، والصراط أدق من الشعر و من حد السیف . (49)
و بدانید که مردم از - پل - صراط عبور داده می شوند، و صراط - پلی - باریکتر از مو و لبه تیز شمشیر است.
علی علیه السلام درباره صراط فرموده است:
...و اعلموا أن مجازکم علی الصراط و مزالق دحضه، و أهاویل زلله، و تارات أهواله . (50)
...و بدانید که گذرگاه شما صراط - پل ویژه دوزخ - و مکان های لغزش و فرو افتادن، و ترس از لغزش ها و نوبت های ترس ها است.
شیخ طبرسی رحمة الله علیه در تفسیر آیه ان ربک لبالمرصاد (سوره فجر / 15) نوشته است:
یعنی راه بندگان خدا - در روز قیامت - از مرصاد - کمینگاه ویژه - می گذرد و کسی نیست که از آن عبور نکند...و معنای آیه این است که هیچ عملی از بندگان خدا از دیدگان خداوند پنهان نمی ماند زیرا او همه سخنان آنان را شنیده و همه کارهای آنان را می بیند، مانند کسی که در کمینگاه قرار گرفته باشد. (51)
آنچه به ذهن انسان می رسد این است که این صراط یک نوع پل ظاهری طبیعی نیست و تعبیر به آن در روایات و یا اشاره به آن در آیه قرآن دلیل نمی شود که چنین باشد، بلکه یک تعبیر مجازی است و به همانگونه که شیخ طبرسی رحمة الله علیه در معنی آیه سوره فجر بیان نموده است، بیانگر این است که هیچگونه عمل و سخنی از بندگان خدا از او پنهان نیست، و او از همه سخنان و کارهای انسان ها آگاه است، و آن سخنان و کارها در سرنوشت آن انسان ها دخالت داده می شوند از این رو عارفان نیز به یاد آن روز هراسان گردیده و از ترس و وحشت آن، اشک می بارند، چنانکه بابا طاهر همدانی سروده است:
از آن روزی که ما را آفریدی - به غیر از معصیت چیزی ندیدی
خداوندا به حق هشت و چارت - زما بگذر شتر دیدی نه دیدی