صفای باطن در پرتو رمضان

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

سخن پژوهشکده

هر ساله از پی ماه رجب (ماه علی (ع) و شعبان ماه پیامبر اکرم (ص)) ماه مبارک رمضان فرا می رسد، که شریف ترین و عظیم ترین ماهها و ماه خدا و فرصت بزرگ میهمانی الهی است. در ماه رجب و شعبان که همانند درآمد و پیش نیاز این ماه با عظمت و عزیز است، مؤمن و سالک تمرین حضور و تشرف به میهمانی را می کند و برای آن میقات نور آماده تر می شود تا بهار قرآن و ماه نزول آن را درک کند و پس از یکماه روزه داری و میهمانی خداوند و شگفتا که از پایه های این مهمانی روحی و معنوی گرسنگی و تشنگی خود خواسته است، سالک که گامی بس بلند بسوی خود سازی و کسب تقوا برداشته است به همراه همه مسلمانان عید می گیرد و به زبان حال مترنم می شود که:
عید است و دلم، خانه ویرانه بیا - این خانه تکاندیم زبیگانه بیا
یک ماه تمام میهمانت بودیم - یکروز به مهمانی این خانه بیا
آری به مصداق الامور مرهونة باوقاتها، هر زمان بهر کاری ساختند و از این رو ماه مبارک رمضان با اوصافی که دارد طلایی ترین فرصت پاکسازی درون و بهترین پالایشگاه روح است.
اگر همین سیر زمانی را پی بگیریم، با عید رمضان ایام عمره تمتع، آغاز می شود و سپس موسم حج تمتع نزدیک می گردد که عرفات و مشعر و قربانی در پی دارد و سپس محرم و عاشورا و بعد از آن اربعین فرا می رسد و بدینگونه بیش از نیمی از یکسال سالک و بلکه به اعتباری همه سال او به طور مستقیم و مداوم در سیر سلوک ربانی و جذبه عشق و معرفت الهی قرار گرفته و خلاصه به قول شاعر معاصر همه ذرات نمازش متبلور می شود تا دیگری برای همیشه مقیم و محرم حریم دوست شود که منتهای آمال سالکان است و زهی سعادت!
کتابی که پیش روی دارید سرشار از مفاهیم و آموزه های ارجمند الهی و حاصل تلاش پژوهشگرانه جناب حجة الاسلام و المسلمین آقای سید محمد شفیعی است که به همت و تلاش پژوهشکده فرهنگ و معارف وابسته به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها به زیور طبع آراسته شده و امید است که بتواند ره توشه ای قرار گیرد برای عزیزانی که خواستار مائده های خوشگوار و شیرین معنوی هستند.
ان شاء الله
پژوهشکده فرهنگ و معارف

مقدمه

روزه عبادتی است ناآشکار، که به نوبه خود تجلی راستین ایده ها و عقیده های راستین و مجلای احساس حضور است. یم و سرسپردگی روزه دار، در برابر دستورات خدا و آینه تمام نمای اعتقاد و عمل به اصول و فروع اسلام است.
روزه دارای فرهنگ مخصوص به خود بوده و روزه داران در ماه مبارک رمضان، بیشتر با واژه های مربوط به این فرهنگ، سر و کار پیدا می کنند.
طبق تحقیقات، در ماه مبارک رمضان چهار صد واژه همگام با فرهنگ روزه بین ده تا سه برابر بیشتر از سایر ماهها به کار می روند؛ واژه های چون: ببخشید، عذر می خواهم، تلاوت، صدقه، انفاق، خیرات، احسان، نماز، روزه، دستگیری، فقرا... از بهار خاصی برخوردار می باشند. (2) راز اصلی این مسأله آن است که شدت حرارت معنوی معارف جانبخش ماه رمضان به گونه ای است که هر نوع ناخالصی را از دل روزه داران عاشق می زداید، و هر گونه زنگار ناآشنا را از چهره جانشان پاک می کند و عرصه پهناور آن را با گلهای معطر معارف الهی و فضائل اخلاقی می آراید و سرانجام ان فی الصوم جوعاً و فی الجوع رجوعاً (3)؛ عینیت می یابد، و بدین جهت است که این ماه را رمضان لقب داده اند. (4) چون هر گونه ناخالصی و از گناه از عرصه جان آدمی با آتش مغفرت روزه، ذوب گشته و نابود می گردد و نیز باران رحمت و مغفرت کریمانه این شهر مبارک، از آسمان معارف حیاتبخش آن بر صحرای دل پاک روزه داران مشتاق می بارد و موجب رویش گلهای پر طراوت و روح پرور و رهایی از بند تن شده، هم چنین سبب پیدایش بهار خلوص و تقرب و باعث تجلی سبزه های دل نواز پارسایی و ایثار می گردد، به این خاطر پیامبر اکرم (ص) ماه رمضان را شهر الله خواند و همواره پیش از حلول این ماه مردم را به آمدن آن بشارت می داد و می فرمود: ای مردم! ماه خدا به شما روی آورده است.(5)
بدون تردید اگر آدمی بداند که ماه مبارک رمضان، چه برکاتی را بر سرزمین زندگی فردی و اجتماعی او می بارد، همواره آرزو می کند که تمام سال، او تحت پوشش روزه داری قرار گیرد. در کلامی از حضرت خاتم الانبیاء (ص) آمده است: اگر بنده خدا بداند که چه برکاتی در ماه مبارک رمضان نهفته است، دوست می دارد همه روزهای سال خود را روزه دار باشد. (6)
همان گونه که فروردین، آغاز سال شکوفایی طبیعت است و محرم، آغاز سال حماسه و شور است، ماه مبارک رمضان نیز آغاز سال عرفان است.
امام صادق (ع) فرمودند: اگر ماه رمضان، سالم سپری شود و آدمی از بهار آن، گلهای معطر عرفان بچیند، بقیه ماههای سال او نیز سالم سپری خواهد شد (7).

فصل اول: موقعیت و جایگاه روزه