نهج البلاغه کلمات قصار

نویسنده : مهدی علیزاده

مقدمه

دلایلی در دست است که عرب ها در پیش از ظهور اسلام، با دو اثر ارسطو، بوطیقا در فن شعر و ریطوریقا در فن خطابه آشنا بوده اند. خطیب را چنان محترم و گرامی می داشتند که او را زبان قبیله می نامیدند. به دور خطیبانی که بر فراز بلندی صعود کرده یا بر پشت چارپا نشسته بودند، با علاقه و شوق گرد می آمدند و سخنان آنان را به گوش جان می شنیدند. غالبا وفود یا نمایندگانی را که به منظور انجام ماموریت های مهم به دربار پادشاهان و دولت های بزرگ آن روزگار می فرستادند، از میان خطیبان برمی گزیدند، تا بتوانند در آن جا با استفاده از مهارت خود، خطبه های موثر و مفید ایراد کنند. خطبه ای اکثم صیفی که نزد خسرو انوشیروان ایراد کرد، از این دست است.
پس از ظهور اسلام نیز، خطابه به عنوان بهترین شیوه برای ترویج دین، در نزد مسلمانان اهمیت ویژه ای پیدا کرد. بی میلی یا بی مهری اسلام نسبت به شعر و شاعری از سویی، و نیاز تازیان به حماسه و برانگیختن غرور ملی، تفاخر قومی، فرو نشاندن شورش ها و جمع آوری دسته ها از سوی دیگر، بر بار این اهمیت افزود، و زمینه را برای ظهور خطیبانی بزرگ مساعد ساخت. (1)
بزرگ ترین خطیب این دوره، پس از پیامبر اکرم (ص)، بی تردید علی بن ابی طالب علیه السلام بوده، که نخستین خطبه اش را به هنگام دفن، بر فراز قبر ایشان ایراد کرده است: ان الصبر لجمیل الا عنک... .
خطابه های امام علی علیه السلام جملگی در میان مسلمانان آوازه ای بلند یافتند. برخی از مسلمانان و اصحاب امام علیه السلام، آن ها را به حافظه سپردند و برخی دیگر به گرد آوری و تدوین آن ها دست زدند.
امام علیه السلام علاوه بر خطابه ها، سخنان کوتاه و حکیمانه نیز بیان فرموده است که بیشتر آن ها مورد توجه مسلمانان قرار گرفت و در اینجا و آنجای حوزه ی اسلامی چون گوهرهایی ناب، در حافظه ها یا اوراق، پراکنده گشت. بدین ترتیب، مجموعه ای از خطابه ها و حکمت ها، به ضمیمه نامه ها و فرمان ها، به مثابه آثاری گرانبها در جامعه اسلامی از امام علی علیه السلام به یادگار باقی مانده است. گردآوری این مجموعه به صورت مکتوب، همیشه حتی از زمان امام علی علیه السلام مورد اهتمام همه ی مسلمانان، اعم از اهل سنت و تشیع بوده است. اما بسیاری از آن نوشته ها، به تدریج، در گذر زمان، محو و نابود شدند. اکنون، قدیمی ترین گردآوری که برای ما برجای مانده، کتابی است با نام ماه کلمه لامیرالمومنین علی بن ابی طالب به گزینش ابو عثمان، عمروبن بحر جاحظ متوفای 255 ه ق. پس از آن، کتاب نهج البلاغه است، به گزینش شریف، ابوالحسن، محمد الرضی الموسوی 406 - 359 ه ق.
او درباره گردآوری سخنان و نامه های امام علی علیه السلام از سوی خود، چنین نوشته است:
(2) در جوانی تصمیم گرفته بودم کتابی در شرح احوال امامان علیهم السلام بنویسم و با آن برخی از سخنان ایشان را نیز ارائه کنم. کار را شروع کردم، اما به دلیل وجود موانع، نتوانستم به جز امام اول علی علیه السلام، در مورد سایر امامان، کار را ادامه دهم. همان را فصل بندی کرده و به صورت کتابی مستقل درآوردم.
گروهی از دوستان، فصل آخر آن را که گزیده ای از سخنان کوتاه آن امام علیه السلام بود، بسیار پسندیدند و از من خواستند که همین گزینش رابا کمی توسعه در بخش های دیگر از سخنان امام علیه السلام نظیر خطبه ها، نامه ها، مواعظ، آداب و... نیز انجام دهم. من نیز به دلیل آن که می دانستم سخنان امام علی علیه السلام در بلاغت، بسیار شگفت و در فصاحت، دارای نکات غریب و بی نظیر، حاوی گوهر ادبیات عرب و بعلاوه مشتمل بر مطالب دلنشین دینی و دنیوی است، خواسته ی آنان را اجابت کردم و شروع به کار نمودم.
دیدم سخنان آن امام علیه السلام بر سه محور می گردد: نخست خطبه ها و فرمان ها، دوم نامه ها و پیغام ها، و سوم عبارات کوتاه و حکیمانه.
پس سه باب مستقل از هم گشودم. هر سخن که می یافتم، حتی اگر از این سه نیز بیرون بود، اما در مناسب ترین باب جای می دادم. از این رو، ممکن است که در هر باب قسمت هایی نامتناسب وجود داشته، و یا از نظر نظم تاریخی در هم افتاده باشند. این به خاطر آن است که قصدم در گردآوری، نه هماهنگی سخنان ویا نظم تاریخی، بلکه ارائه ی نکات شگفت و بدیع در سخنان امام علی علیه السلام بوده است.
و گاه نیز یک سخن چند بار تکرار شده است. این، به خاطر آن بود که به تدریج به روایتی دیگر در همان موضوع با عبارتی زیباتر دست پیدا می کردم. البته در بعضی از موارد هم ناخواسته، تنها به جهت سهو ناشی از فاصله ی زمانی، به تکرار در افتادم.
... با وجود این، ادعا نمی کنم که همه ی سخنان امام علی علیه السلام را در ابواب یاد شده گردآوری و هیچ سخن نغز و کم نظیری را فرو نگذاشته ام.... (3)
گردآوری سخنان امام علی علیه السلام به سید - رضی رحمه الله علیه - خاتمه نیافته است. پس از او نیز کسان بسیاری بدین کار پرداختند. معروف ترین آنان، ابوالفتح، ناصح الدین، عبدالواحدبن محمد آمدی است، در کتابی با نام غررالحکم و دررالکلم . (4)
اما هیچ کدام از آن گردآورده ها، با آن که کار سید رضی رحمه الله علیه به اعتراف خود او، کاستی های بسیار دارد، همچون کتاب نهج البلاغه مورد اقبال عام قرار نگرفته اند.
در پی این عنایت کم نظیر، نوشتن درباره ی نهج البلاغه همزمان با سید - رضی رحمه الله علیه - آغاز شد و همچنان نیز ادامه دارد. مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعه تا زمان خودش، قریب صد و پنجاه اثر در این باره را فهرست کرده است، (5) که شماره ی آن ها با تفحص کامل تا به امروز از سیصد هم می گذرد. این کتاب ها با گرایش های متنوع، چون ترجمه، شرح، تکمیل کردن، سند یابی، فهرست نویسی های الفبایی یا مفهومی و... به کتاب نهج البلاغه پرداخته اند.
در میان شرح ها، معروف ترین آن ها از شیعه، شرح قطب الدین راوندی و نیز شرح ابن میثم بحرانی، و از اهل سنت، شرح ابن ابی الحدید معتزلی بوده است.
اما کتابی که پیش رو دارید، ترجمه ای است روان و آسان فهم از حکمت های نهج البلاغه که در آن محتوا به هیچ روی فدای ساختن عبارات ادبی به فارسی نشده است. از این رو، هم عبارات به فارسی روان تحریر شده و هم محتوا به درستی سالم مانده است. امری که پس از مقایسه کتاب با بیشتر آثار مشابه به روشنی مبرهن می گردد.
افزون بر این، به همراه یا در ذیل غالب حکمت ها، بنا به ضرورت، به منظور تسهیل در فهم حکمت یا رفع شبهه پیرامون آن، شرح و توضیح بسیار کوتاهی نیز آمده است.
میزان در ترجمه حاضر، نهج البلاغه به تصحیح و تعلیق دکتر صبحی صالح بوده است؛ اثری که امروزه، بیشتر نهج البلاغه پژوهان بنام، به درستی، آن را محور مطالعه و پژوهش خود قرار می دهند. لکن با کمی تغییر، فصل کوتاه مربوط به تفسیر ادبی سخنان غریب امام علی علیه السلام، که به صورت بریده در میان حکمت ها جای گرفته بود، به پایان حکمت ها انتقال یافته است.
در استفاده از تصحیح و تعلیق یاد شده، به معتبرترین متن که در سال 1378 ه ق / 1967 میلادی، برای نخستین بار، در بیروت، با نظارت مستقیم مصحح، به چاپ رسید، مراجعه شده، و جز در موردی که گفته آمد، هیچ تصرفی در آن نشده است. از این رو. ترجمه حاضر، به ویژه در متن حکمت ها و شماره ی آن ها، دقیقا با نهج البلاغه صبحی صالح تطبیق می کند.
در جهت ارتقای کیفیت کار نیز از هیچ کوششی دریغ نشده است. متن عربی سخن امام علی علیه السلام و ترجمه آن، با قلم های ویژه از هم متمایز شده اند. توضیحات مترجم که با تعلیقات سید رضی - رحمه الله علیه - از جهت قلم تفاوت ندارد، به منظور ایجاد تمایز داخل پرانتز جای گرفته است. تفاوت های دیگری نیز در قلم های هر صفحه ایجاد شده است که بر اهل فن، پوشیده نخواهد ماند. حاشیه های رنگی پیرامون مطالب نیز، نهایت کوششی است که بدان، تا جایی که ممکن است، کتابی متناسب با شان سخن امام علیه السلام فراهم آید.
بی تردید، این تلاش، بدون همت و هدایت دانشمند گرانمایه، حجه الاسلام والمسلمین جناب شیخ علی اکبر مظاهری، دام بقائه الشریف، روی توفیق به خود نمی دید. باشد که از رحمت خداوند تبارک و رضایت مولا علیه السلام هیچ گاه محروم نماند.
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته
مهدی علیزاده ی سورکی

1- در روزگار آشفته

کن فی الفتنه کابن اللبون؛ لا ظهر فیرکب، ولا ضرع فیحلب.
در روزگار آشفته، چون شتر بچه باش، که نه پشتی نیرومند دارد تا سوارش شوند و نه پستانی شیرده، تا او را بدوشند.
(روزگار آشفته یعنی زمانی که حق از باطل شناخته نیست. تنها در این زمان باید چون شتر بچه بود، نه در زمانی که حق به خوبی شناخته است. در این زمان باید از حق حمایت کرد.)

2- حفاظت از نفس

ازری بنفسه من استشعر الطمع، و رضی بالذل من کشف عن ضره، و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه.
آن که طمع پیشه شد، خویشتن خویش را زبون ساخت. آن که از ناگواری هایش پرده برداشت، به ذلت خویش رضایت داد.
آن که زبانش بر او فرمان راند (و در سخن گفتن از عقل مدد نگرفت) جانش فرومایه شد.