گلچین صدوق اثر شیخ صدوق حکایات و روایات برگزیده کتاب من لا یحضره الفقیه

نویسنده : محمد حسین صفا خواه

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم
گلچین صدوق گزیده ای تربیتی - اخلاقی - عقدیتی از کتاب من لا یحضره الفقیه تالیف شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه قمی (متوفی 381 هجری قمری) است. این کتاب ، که یکی از کتب چهار گانه اصلی و محوری فقه شیعه است، مجموعه ای است نفیس که در عین اختصار، یک دوره کامل از احکام دین بر مبنای مکتب اهل بیت علیه السلام ارائه کرده است.
این یادگار ارزشمند صدوق، گوهری بی بها است که این عالم گرانقدر و مخلص، برای صیانت سنت صحیح نبوی از دستخوش تحریف تحریف گران، به امت اسلام بخشیده است.
من لا یحضره الفقیه، در عین حال که برای خواص، مجموعه ای فقهی است، نکته های اخلاقی، تربیتی، عقیدتی، تاریخی و درسهای زندگی فراوانی در بر دارد، که آشنایی با آنها، برای عموم مردم ضرورت دارد.
از آنجا که این نکته ها و درسها و تذکرها، در لابلای صفحات آن مجموعه پراکنده بود، گلچین صدوق به عنوان دسته گلی از میان این بوستان روح انگیز و معطر فراهم آمد، تا عموم طبقات، به ویژه جوانان و نوجوانان را به کار آید. و چراغی فرا راه زندگی آینده آنان روشن دارد.
تذکر چند نکته در مورد کتاب، ضرورت دارد:
1 - احادیث، بر مبنای سازندگی تربیتی آنها برای زندگی عموم طبقات معاصر - به ویژه نسل جوان و آینده سازان این مرز و بوم گزینش شده است.
به همین دلیل ، از انتخاب احادیث مشکل یا مفصل یا احادیثی که به توضیح نیاز دارد، خودداری شد.
2- این کتاب، کتاب فتوایی شیخ صدوق بوده است. لذا در این گزینش دقت شد تا از ورود به بیان احکام فقهی خودداری شود. و اگر هم اشاره به بیان حکم فقهی گردیده است. مبنی بر آن بوده که مطابق با حکم فقهی فقهای معاصر باشد.
رحم الله امری ء عرف قدره و لم یتعد طوره .
3- برای حل مشکلات بعضی احادیث، به منابع فراوان مراجعه شده، که حاصل تمام این تلاشها، در ترجمه منعکس شده است. به همین دلیل، ترجمه با وجود توجه دقیق به متن حدیث با توضیحاتی همراه شده، که گاه در پرانتز و گاه در پاورقی بیان گردیده است.
4- در ترجمه احادیث، دقت شده تا ساده ترین زبان و بیان انتخاب گردد. به همین دلیل، هر حدیث، چند بار ترجمه شد، تا دقیق ترین و ساده ترین ترجمه، عرضه شود.
با این وجود، مدرک اصل حدیث (بر اساس متن کتاب من لا یحضره الفقیه تصحیح و تحقیق استاد محقق جناب آقای علی اکبر غفاری، چاپ جامعه مدرسین قم) بیان شد، تا خوانندگان پژوهنده و فاضل، در صورت ضرورت به متن حدیث دست یابند.
همین جا، از این گروه خوانندگان انتظار می رود که چنانچه ترجمه ای دقیق تر و روان تر، برای احادیث یاد شده داشته باشند، از بیان نظرات خود دریغ ندارند.
5- برای آشنایی خوانندگان با سیره اخلاقی بزرگان شیعه، گوشه ای از نکات آموزنده تربیتی، علمی، تاریخی از زندگانی شیخ صدوق، به عنوان بخش اول اضافه گردید.
6- باید توجه داشت که هدف مرحوم شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه ارائه یک مجموعه مختصر از فقه شیعه بوده است، نه بیان داستانهای انبیاء و ائمه علیه السلام، چنانچه خود نیز در این کتاب به این نکته تصریح نموده است. لذا توقع داستان سرایی از این کتاب نمی توان داشت. طبیعتا این گزیده نیز داعیه قصه گویی ندارد. به همین دلیل، وفاداری به دقت متن، فدای عناصر داستان پردازی گردید.
7- همانگونه که در مقدمه کتاب قطره ای از دریا (گزیده الغدیر مرحوم علامه امینی) گزیده نگارنده، آمده است، یکی از اهداف این گزینش و نشر، آشنا ساختن جوان با متون اصلی مکتب انسان ساز تشیع می باشد.
گلچین صدوق نیز، گامی دیگر در همین مسیر به حساب می آید.
امید است این مجموعه مورد قبول مربی واقعی و امام و هادی امت، امام زمان عج الله تعالی فرجه الشریف واقع شود و تلاشگران و خوانندگان آن از دعای حضرتش بهره مند گردند.
والسلام علی عباد الله الصالحین
تهران - محمد حسین صفا خواه
میلاد حضرت زهرا سلام الله علیها - 1418
آبانماه - 1376

بخش اول: برگی از کتاب زندگی شیخ صدوق

شیخ صدوق، معروف به ابن بابویه قمی

شیخ صدوق محمد بن علی بن الحسین، معروف به ابن بابویه و شیخ صدوق یکی از ستارگان فروزان و چهره های درخشان علم تشیع است.
این محدث جلیل و خدمتگزار مکتب مقدس اهل بیت علیه السلام، در شهر مقدس قم در خانواده ای مذهبی و به دعای امام زمان علیه السلام در حدود سال 306 قمری متولد شد.
پدر بزرگوارش، ابوالحسن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه قمی، معروف به صدوق اول است. وی در سفری که به عراق نمود، با سومین نایب از نواب اربعه امام زمان علیه السلام، ابوالقاسم حسین بن روح، ملاقات نموده است.
شیخ صدوق، در شهر قم به تحصیل پرداخت. وی ابتدا نزد پدرش به فرا گرفتن معارف مشغول شد. و سپس در حوزه درس رئیس محدثین قم - محمد بن حسن بن ولید حضور یافت، و از برجسته ترین شاگردان او گردید.
شیخ صدوق، بیشتر ایام زندگیش را در شهر ری گذرانید.
در این زمان آل بویه در شهر ری حکومت می کردند. و وزیر دانشمندی چون صاحب بن عباد بر این منطقه فرمان می راند.
شیخ صدوق، در شهر ری به فعالیتهای علمی و خدمات مذهبی مشغول بود. و در ترویج مذهب حقه تشیع تلاش می کرد.
وی از مکتب اهل بیت علیه السلام با قلم و بیان دفاع کرده و شبهات مطرح شده نسبت به ساحت مقدس اهل بیت علیه السلام را پاسخ می داد.
همو، مدتی را نیز به عنوان مرجع شیعیان خراسان، در نیشابور اقامت گزیده، و در ترویج مذهب شیعه بسیار تلاش نمود. و در این شهر به فکر تالیف کتاب کمال الدین افتاد و در شهر ری تالیف آن را به پایان رسانید.
شیخ صدوق، مسافرتهای زیادی به بلاد شرق و غرب اسلامی انجام داد و با محدثین بزرگ ملاقات نمود. همچنین یکبار به بیت الله الحرام مشرف گشته و دو مرتبه نیز به زیارت مرقد مطهر حضرت رضا علیه السلام نائل گردیده است.
شیخ بزرگوار، پس از فعالیتهای پی گیر و تلاشهای خستگی ناپذیر، سر انجام در سال 381 در شهر ری دیده از جهان فرو بست و عالم اسلام را متاثر نمود. آرامگاه او در ری به فاصله کوتاهی از مرقد حضرت عبد العظیم حسنی علیه السلام و در کنار باغ طغرل قرار دارد.
درباره شرح حال زندگی مرحوم شیخ صدوق بنگرید به:
1- مقدمه کتاب من لا یحضره الفقیه، علی اکبر غفاری
2- مقدمه کتاب معانی الاخبار، ربانی شیرازی
3- مقدمه کامل و جامع کتاب خصال صدوق، مرحوم کمره ای
4- مقدمه کتاب علل الشرایع، سید محمد صادق بحر العلوم
5- اختران فروزان ری و طهران، شیخ محمد رازی
6- آثار تاریخی طهران، سید محمد تقی مصطفوی
7- مقدمه کتاب مصادقة الاخوان، سعید نفیسی
8- مقدمه کتاب مواعظ شیخ صدوق
9- قصص العلماء، تنکابنی
10- تنقیح المقال، مامقانی
11- منتخب التواریخ، خراسانی
12- روضات الجنات، خوانساری
13- فوائد الرضویه، قمی