شهود و شناخت(شرحی بر دعاهای صحیفه سجادیه)

نویسنده : حسن ممدوحی

مقدمه مؤلف

صحیفه مکرمه سجادیه در ضوء نزول قرآن کریم نشأت یافته و ذخیره های عظیم و وراثتی برتر از همه ارزش هاست که اهل بیت وحی و عصمت بر امت خود ارزانی داشته اند.
بلندای محتوا و مضمون این صحیفه الهیه معرفت و شناختی است که از مبدئیت وحی سرچشمه یافته است و ریشه جهان بینی در آیین مقدس اسلام و مکتب دعا بر این پایه پی ریزی شده است. به دیگر سخن، شهود، در دید معصومانه اولیاء دین پایه شناخت و جهان بینی آنان است و این واقعیت حیرت انگیز در فرازهای گوناگون دعاها و نیایش ها و شکل و محتوای آن ها پیداست. از این روی، ترجمه و شرح این صحیفه مکرمه را شهود و شناخت نامیدیم.
هدف ما از این نوشتار تلاش در رخنه به خاطره محبوب بود، شاید به شفاعت یا نظاره ای به دیده رحمت و مغفرت آن پاک جانان راستین نایل آییم و ذخیره ای برای روزی که لا ینفع مال و لابنون برگیریم و در حد بضاعت مزجاه، در توضیح و تشریح نکات بلند آن کوشش کنیم.
شیوه کار چنان بود که ابتدا هر یک از دعاهای صحیفه سجادیه به فرازهایی تقسیم گشت و پس از ترجمه، به شرحی مختصر و بیان نکاتی که به نظر برجسته تر می نمود مبادرت گردید.
غالب مطالب طرح شده در شرح، با سعی در ساده نویسی از قرآن کریم و کتب روایی مرجع، نهج البلاغه، تفسیر المیزان، اسفار، شفا، و کتب عرفانی همانند فصوص الحکم، فتوحات مکیه محی الدین عربی، تمهید القواعد ابن ترکه و... تنظیم و تبیین گردید.
البته در ترجمه سعی بر آن بود که معنی به مقصد و مرام امام علیه السلام بسیار نزدیک باشد - چنان که هنر ترجمه در همین است - زیرا ترجمه لغات و سپس جملگی را در کنار یکدیگر قرار دادن آفت بزرگی است که چه بسا موجب دور شدن از مقصد متن می شود، لذا این حقیر گاهی متجاوز از یک ساعت در یک لغت خاص فکر می نمودم تا بتوانم معنی نزدیک به افق متن دعا را پیدا کنم.
در این رابطه، بهترین و مفصل ترین شرحی که در تبیین لغات و روشن ساختن اعراب و توضیح ریشه و تصریف افعال، واژه ها دقت فراوان مبذول داشته و انصافاً شایسته تقدیر و شایان ذکر خیر و طلب رحمت الهی می باشد شرح مرحوم سید علیخان مدنی رحمه الله است. البته ایشان گاهی با مناسبت به ذکر بعضی از مسائل کلامی و فلسفی و احیاناً تاریخی نیز پرداخته است.
هم چنین شروح و حواشی بسیار قابل توجهی از مرحوم میرداماد و فیض کاشانی بر صحیفه نیز باقی است؛ چنان که از مرحوم آیت الله علامه شعرانی نیز شرح دقیق و قابل ملاحظه ای به چاپ رسیده است. شروح فارسی فراوانی نیز از شارحانی همانند مرحوم علامه قمشه ای و مرحوم فیض الاسلام و دیگران موجود است که هر یک در حد توان خود در آن مهم همت عالی گماشته اند.
خداوند منان تلاش و زحمت جملگی محققان و مؤلفان و شارحان را را خیر کثیر خود در دو جهان جبران فرماید و از این ناچیز و خادم خادمان حریم اهل بیت عصمت و طهارت نیز به لطف و رحمت خود بپذیرد و مشمول عنایات و فیوضات خود و شفاعت امامان پاک لاسیما حضرت سجاد الائمه علیه السلام بفرماید! والسلام علیکم و رحمه الله.
فروردین 1381 مطابق با صفر المظفر 1423
قم المشرفه - حسن ممدوحی کرمانشاهی

پیشگفتار

مکتب دعا، باب واسعی است از ابواب رحمت حق که بر بندگان مفتوح گردیده، توجه الوهیت را به این جهان معطوف داشته، بشر شاغل و غافل را از سرگرمی های غلط بیدار کرده و با هشدار بر نیازهای راستین او، آگاهی اش بخشیده است.
عظیم ترین ذخایر علمی اسلام در این گنجینه عالی به ودیعت نهاده شده و به دست قرون و اعصار سپرده گشته است. لذا باید قرنی از پس قرنی بگذرد تا استعداد قابلی یافت شود که کلید فتح این باب را بیابد و اسراری را که در هفت پرده ابهام محجوب مانده است مکشوف سازد.
البته در طول تاریخ، این سر مگو در کمون دل و جان ارباب معرفت موجود، اما مستور و مکنون بوده است و هرگز استعدادهای موجود، لایق شرح و نشر آن نبوده اند، لذا هم چنان آن گوهر گرامی با جان پاک و نفوس قدسی اهل معرفت متحد و در جایگاه لایق و متعالی خود قرار داشته است.
امید آن که سیر قرن و دهور چنان باشد که از فیوضات این فوز عظیم برای هرگز محروم نمانیم و به فرزانگان و حاملان این اسرار فرصتی داده شود تا بتوانند در کنار این دریای بیکران از معارف الهی، به درس و بحث بپردازند و نورانیت این پیام وحی را چنان به مردم ابلاغ کنند که زمینه های مناسب این امت را از دست مدعیان دروغین - که خود را با فریب و نیرنگ به عرفان و معرفت بسته اند - بگیرند!
فرجام سخن آن که در طول تاریخ قرن ما، رستگار مردی که بیش از هر کس در نشر این حقایق و تربیت شاگردان این نظام وحیانی سهیم بوده، سید الاساتید و مقتدای رهروان علم و تحقیق، اسوه اهل کرامت و زبده تربیت یافتگان مکتب اهل بیت عصمت و طهارت، ترجمان القرآن و تبیان الآثار من الائمه الاطهار، مولانا العلامه سید محمد حسین طباطبایی است که این مقال بضاعت مزجاتی است که از باب بازگشت قطره ای به دریای بیکران، تقدیم او می گردد. امید که روح مطهر و بلندش عطف توجهی فرموده و دعای خیرش نصیب کوچک ترین ارادتمندانش گردد، ان شاء الله!

تعریف دعا

بر اهل تحقیق پوشیده نیست که برای توضیح و تبیین هر امر مبهم و مجهولی، راه های گوناگونی وجود دارد که هر یک از آن ها بر حسب اهداف مختلف به کار می آیند و انسان را به مقصود می رسانند. بعضی از این راه ها به طور خلاصه عبارتند از :
1 - تعریف لفظی؛ یعنی با به کار گرفتن مفهومی روشن تر، از ابهام حقیقت مورد نظر می کاهند.
2 - تعریف حقیقی یا ماهوی؛ یعنی در پاسخ سؤال از ماهیت یک شی ء، به تشریح جنس و فصل آن شی ء می پردازند.
3 - تعریف شرح الاسمی؛ هنگامی به کار می رود که از مظاهر و آثار چیزی می پرسند، لذا در جواب، فقط به ذکر بعضی از خواص آن چیز اکتفا می شود.
4 - تعریف به طور وجود؛ گاهی سؤال از طور و چگونگی وجود است، لذا می بایست با کنکاش بسیار، اطوار وجودی ماهیت مورد نظر را بررسی کرد و با تنظیم آن در روشنگری مسأله کوشید.
5 - تعریف به مصداق؛ یعنی در پاسخ بعضی سؤالات، تنها به ذکر مصداق اکتفا شود؛ باید توجه داشت اگر عنایت خاصی در این گونه جواب ها نباشد، ممکن است پرسشگر یا پاسخگو مبتلا به اشتباه مفهوم به مصداق شود.
تعریف مسأله دعا نیز بر حسب سؤال های مختلف و با استفاده از طرق یاد شده، از دیرباز تاکنون معمول و متداول بوده است. اینک برای تبیین حقیقت دعا، به تمامی تعاریف آن مبادرت می ورزیم، شاید هر یک را ذوقی خوش آید.