جمعیت فدائیان اسلام

نویسنده : داوود امینی

ز - منابع مالی جمعیت فدائیان اسلام

یکی از مسائلی که در خصوص هر تشکیلاتی مطرح می شود، چگونگی تامین منابع مالی آن تشکیلات است تامین هزینه های عملیاتی، فرهنگی و تبلیغاتی جمعیت فدائیان اسلام نیز مورد پرستش واقع شده و بحثهائی برانگیخته است. برخی که با این افراد در ارتباط بوده اند، از تنگدستی بسیار آنان سخن گفته اند. به نظر این عده، اعضای اصلی جمعیت فدائیان اسلام، به دلیل استمرار درگیری در مبارزات سیاسی، قادر به رفع نیازهای اولیه زندگی خود نبوده اند. نواب صفوی، عبدالحسین واحدی و دیگر اعضای شاخص جمعیت، به علت وارد شدن در مبارزات ایدئولوژیکی و اسلامی مسلحانه با رژیم پهلوی و رجال برجسته آن و احساس مداوم خطرات ناشی از آن، هیچگونه دلبستگی به مادیات نداشته و پیوسته با قناعت زندگی می کردند؛ چنانکه روزهای بسیاری را در مخفی گاهها با نان خشک سر کرده و یا بی غذا می مانده اند، اما دست نیاز به سوی هیچ بیگانه ای دراز نکردند.
گروهی دیگر که همواره در مقابل این جمعیت صف آرایی سیاسی داشته اند، آنها را به وابستگی به بیگانگان، به ویژه انگلیس متهم می کردند، نواب صفوی و سیدعبدالحسین واحدی، پیوسته این اتهام را تهمتی بزرگ از سوی دشمنان خوانده اند . در این باره، سیدعبدالحسین واحدی در حین یکی از سخنرانیهایش در مسجد جامع عنوان کرد که، اینها هرگونه افترا و تهمتی را به ما می زنند، ما را انگلیسی و جاسوس می دانند و من ناتوان هنوز لباس زمستانی پوشیده ام، کرایه خانه ام را کس دیگری می دهد؛ کرایه تاکسی سوار شدنم را مردم می پردازند و حتی قادر نیستم سالی 20 تومان کرایه منزل مادرم را که در قم ساکن است بپردازم. من و برادرم اطاقی اجاره کرده ایم که 5/2 متر طول دارد. آقای نواب صفوی هم اطاقی اجاره کرد و تاکنون اجاره چند ماه آن را نداده است و با صاحبخانه مشکل دارد. واحدی در ادامه افزود که، ما انگلیسی هستیم یا آن کسانی که دارای هواپیمای شخصی و صاحب قصر در شمیران می باشند؟ انگلیسی کسی است که راه را برای دشمنان دین باز گذارده و توده ای ها را آزاد کرده است و لانه جاسوسی اصل چهارم را برپا می سازد تا بهتر و بیشتر بتوانند در مرعوب و منکوب کردن دین اسلام و پیروان علی علیه السلام که حرف از حق و دین زده و برای اسلام مبارزه می کنند، اقدام نمایند. آنهایی که قمارخانه ها را باز، رقاصه خانه ها را آزاد و شراب خانه ها را برای عیش و نوش یک مشت بی دین و لامذهب بی قید و بند، باز می گذارند، و برای ترس جانشان به منظور معالجه با هواپیما به خارج فرار می کنند، انگلیسیند. (711)
صدق این سخنان واحدی را با نگاهی بر فهرست اموال نواب صفوی که پس از شهادتش توسط صورتجلسه وزارت دادگستری، به همسرش، نیره اعظم احتشام رضوی، تحویل داده شده است، می توان دریافت:
سیاهه اموال منقول مرحوم سید مجتبی میرلوحی (معروف به نواب صفوی) 1 - زیلو پنبه ای زمینه لاکی دو و نیم در سه 3 - 5/2 مستعمل چهار تخته 2 - لحاف کرسی یک تخته 3 - چراغ خوراک پزی سه فیتیله یک عدد 4 - چراغ توری یک عدد 5 - جای کتاب یک عدد 6 - یک قطعه آیات حجاب با قاب شیشه 7 - دیگ مسی نیم منی یک عدد 8 - سینی مسی متوسط گرد یک عدد 9 - کفگیر مسی یک عدد 10 - بادیه مسی یک عدد 11 - کماجدان مسی یک عدد 12 - جامه دان سفری کوچک یک عدد.
در حضور امضاکنندگان زیر اموال مشروحه بالا تحویل بانو نیره اعظم عیال متوفی گردیده - نماینده کلانتری شیروانی محل امضاء، بانو نیره اعظم عیال متوفی محل امضا - نواب احتشام رضوی پدر عیال متوفی محل امضاء. (712)
نواب صفوی در صورت بازجوئیهایش در سال 1334 ش، کمکها و منابع تامین کننده هزینه های مربوط به طرحهای عملیاتی و تبلیغاتی آن تشکیلات را به تفضیل بیان کرده است. وی طرق دریافت کمکها را شامل وجوهات شرعیه، استقراض، نسیه و کمکهای مردمی می شمارد و می نویسد:
بطور کلی برای بنده 2 الی 3 جور پول می رسید. یا بابت وجوهات شرعیه به بنده پول می دادند و یا احتیاج پیدا می کردم، قرض می کردم و یا نسیه از آشنایان و دوستان جنس برای منزل می آوردم. (713)
نواب در مورد افراد و شخصیتهای کمک کننده و میزان کمکهای مادی آنان در صورت بازجوئیش چنین گفته است:
از کسانی که بنده همیشه بطور مستمر حواله بهشان می دادم یک عده آقایان هستند که گمان می کنم اکنون در زندان باشند. من جمله آقا رضا معتمدی پیرآهن دوز - حاجی قاسم معمار، اکبر آقا بستنی فروش، کربلایی ابراهیم حیدری، حاجی عزیزالله حبیبی - حاجی عباس لاله، حاجی حسین آقا اخوان فرشچی تا به حال حواله های یکهزار تومانی در حدود 3 الی 4 دفعه تا چهار سال قبل داده است - عباس آقای بقال در دولاب در حال حاضر 410 تومان از من طلبکار است، مشهدی حسن بقال در دولاب جنس و پول به من داده است. مشهدی مهدی دولابی برای من پول و جنس فرستاده است. مختصری گاهی فرستاده کم کم. مشهدی حسن نانوا در دولاب و شاطر رجب نانوا در دولاب گاهی نان و پول به من می دادند. آقا نجفی خیاط 10 تومان و 20 تومان به من داده است. حاجی علی میدونی حواله 50 تومانی برای او داده ام. حاجی سیدعباس شجاعی گاهی اوقات خودش پول می داد. از حضرت آیت الله بروجردی گاهی از بابت وجوه می فرستند. آقای آیت الله حاجی سیدکاظم شریعتمداری ساکن قم، ایشان هم کمک می کنند. آقای آیت الله حاجی شیخ ابوالفضل خراسانی ساکن تهران که در مسجد حاج شیخ عبدالحسین ترکها نماز می خوانند، ایشان هم کمک می کنند. آقای آیت الله حاج شیخ علی اکبر برهان خیابان لرزاده، ایشان هم کمک می کنند. حسین طهماسبی شغل کشباف، ایشان هم کمک می کنند. آقا سیدمحسن شغل سراج در بازار و حسن آقای افشار کاسب بازار، حاجی رضایی هم کمک می کنند و سید بقال در دولاب در حال حاضر 250 تومان از بنده طلبکار است. مومنی نوکرش گاهی کمک می کند. جعفری بقال در خیابان فردوسی ایرانشهر مبلغ دو هزار و پانصد تومان از اجناس که کم کم به من داده است، مبلغ دو هزار و پانصد تومان طلبکار است. معصومی آجرفروش گاهی کمک می کند. اکبری آهنگر با برادرش گاهی کمک می کند. حاجی حسین معمار شاهرودی او هم گاهی کمک می کند. آقا سیدکاظم بارفروش در میدان سبزی (دولابی) در دو سال اخیر 3 مرتبه 50 تومان کمک کرده، مشهدی علی ورامینی بقال دولاب گاهی از او جنس گرفته ایم. پدر عیال خلیل طهماسبی بنام کربلایی حسین دولابی او به من و طهماسبی زیاد کمک می کرد.... مهندس نکونام از آبادان کارمند شرکت نفت آبادان اخیرا مبلغ یکهزار و یکصد تومان تلگرافی، بنام حسین طهماسبی برای من حواله کرد. سید مجتبی نواب صفوی (714)
چنانکه ملاحظه شد، متن صورت بازجوئیهای نواب، به خوبی دریافت کمکهای نقدی و جنسی مردمی و شهریه مراجع تقلید را به این جمعیت روشن می سازد و بدین ترتیب ادعای وابستگی آنان به بیگانگان کاملا منتفی است. نواب صفوی درباره محل اسکان خانواده خود و دوستانش چنین گفته است:
بنده، تا سال آخر محرم و صفر در دولاب ساکن بودم با خانواده ها و بچه ها که در همین منزل فعلی بودیم. از پارسال بعد از محرم که منزل دولاب را فسخ کردیم، خانواده آقای طهماسبی منزل پدرش کربلائی حسین رفت، خانواده بنده و واحدی را مهمان منزل پدر عیال آقای واحدی نمودند. تا زمانی که این منزل را یعنی در اول مهر ماه سال جاری ماهیانه 1900 ریال اجاره کردم و در این یکسال خانواده های ما مهمان حاجی میرزا عبدالعلی پدر عیال آقای واحدی بودند....سید مجتبی نواب صفوی. (715)
نواب در پاسخ به سوال بازجو، در خصوص بدهیهایش به اشخاص گفت:
به جعفری بقال 2500 تومان - سلیمانی بقال مقداری بدهی دارم - 2000 تومان، عباس لاله بارفروش مبلغ یک هزار تومان - سید مجتبی نواب صفوی (716)
در پایان ذکر این نکته ضروری است که بسیاری از دوستان و آشنایان نواب و یارانش پس از شهادت آنها عنوان کردند که با شهادت نواب و یارانش، زن و بچه و خانواده شان از ترس و دلهره و خانه به دوشی، در مخفی گاههای جمعیت که غالبا به دلیل درگیر بودن در مبارزه مسلحانه، تحت تعقیب ماموران دولتی قرار داشته و به ناچار در مخفی گاهها و یا در زندان بسر می برند و نیز از تنگناهای مادی و سختیهای متاثر از آن، رهایی یافتند. (717) گرچه اسناد دیگری هم دلالت بر سازگاری و همراهی همسرانشان، در کوران مبارزات دارد.

ح - تداوم راهبردها و مبارزات سیاسی فدائیان اسلام تا انقلاب اسلامی

با تداوم حکومت دیکتاتوری پهلوی، پس از کودتای 28 مرداد 32 سرکوب احزاب و گروههای سیاسی و شخصیتهای برجسته کشور همچنان ادامه داشت. حرکات و اقدامات اعضای جمعیت فدائیان اسلام نیز پس از شهادت نواب صفوی و یارانش همواره تحت مراقبت شدید ماموران شهربانی و ساواک قرار داشت و هرگونه جنبشی فورا در نطفه خفه می شد. در چنین شرایطی، به ناچار اعضای جمعیت، به مبارزات زیرزمینی و مخفیانه علیه رژیم روی آوردند. عمده فعالیت آنها پس از سال 1334، به صورت حرکتهای تبلیغاتی و بیان مبانی اعتقادی در جلسات خصوصی و عمومی انجام می گرفت. جلسات عمومی جمعیت در قالب کلاسهای قرائت و تفسیر قرآن مجید و مراسم عزاداری در مکانهایی چون مسجد مهدیه در خیابان رزم آرا و مسجدی در خیابان بوذرجمهری، توسط بهاری، رفیعی، صراف زاده و برخی دیگر، با عنوان انجمن دانش و آموزش جوانان، برگزار می شد. (718) تا سال 1343، بارها اعضای فعال در چنین اقداماتی از جمله سیدهاشم حسینی، حجت الاسلام حاج سیدمحمدتقی واحدی، ضمانت پناه و تعدادی دیگر به جرم اقدام سیاسی علیه رژیم و یا سابقه عضویت در جمعیت فدائیان اسلام، دستگیر و بازداشت شدند. (719)
با آغاز قیام 15 خرداد 42 به رهبری حضرت امام خمینی (ره) بر دامنه فعالیت اعضای این جمعیت افزوده شد . برخی از اعضای این جمعیت همچون شهید مهدی عراقی، و شهید حاج صادق امانی به فرمان حضرت امام خمینی (ره) با سازماندهی هیئتهای موئتلفه اسلامی از سال 1343، به مبارزه با رژیم دیکتاتوری پهلوی پرداختند. اوج مبارزات اعضای هیئتهای مؤتلفه اسلامی در ترور حسنعلی منصور، متبلور شد که به دستگیری و اعدام چهار نفر از عاملین آن - شهیدان حاج صادق امانی، محمد بخارائی، مرتضی نیک نژاد و رضا صفار هرندی - انجامید و تعدادی نیز همچون شهید مهدی عراقی به زندان طویل المدت محکوم شدند و برخی دیگر نظیر شهید اندرزگو نیز متواری گشتند.
طبق اسناد موجود، هسته مرکزی فدائیان اسلام در سال 1343، قم و ورامین بود و از سوی اشخاصی چون روانچی، عباس جوادی، حاج اسماعیل کاظمی، حاج اکبر روانبخش و سیداسدالله روحانی نژاد، پشتیبانی مالی می شد. حاج سیدمحسن روحانی نژاد (پدر سیداسدالله) نیز عهده دار امور مالی جمعیت در قم بود. (720)
در سال 1344، مسجد مهدیه در خیابان حضرت عبدالعظیم، محل برپایی جلسات و فعالیتهای مخفیانه فدائیان اسلام بود. تجملات آنها غالبا با عنوان مراسم عزاداری بویژه در ماههای محرم، صفر و رمضان برپا می گشت و همواره تعدادی از آنان توسط ساواک بازداشت می شدند. اداره کل سوم ساواک، طی گزارشی اعلام کرد که در اغلب شبهای هفته، جلسات فدائیان اسلام نسبت داده، عبارتند از: هیئت جوانان بنی فاطمیه به طور سیار، هیئت ایرانیهای مقیم مرکز، عزاداران حسینی در خیابان آیزنهاور، هیئت کارگران کفاش میدان دروازه دولاب، هیئت کارگران صنف سراج خیابان شهباز، هیئت شاه نجف و ساوه ایهای مقیم تهران، تکیه دولابیها انتهای جهان پناه، هیئت عزادران حسینی، طرقیهای مقیم مرکز مسجد حیدریه خیابان شهباز، هیئت قائمی علم القرآن مسجد حیدریه، هیئت پیر عطا خیابان ری، هیئت محبان الحسین (ع)و هیئت بانوان مومنه اهل اصفهان، خیابان ری.
علاوه بر فعالیتهای مذهبی این هیئتها، افراد وابسته به فدائیان اسلام به تاسیس انجمن و مکتبهایی برای جذب و هدایت جوانان اقدام کردند. از جمله آنها مکتب جعفری بود که بر روی پرچمش نوشته بود:
دشمن ستمکار و یار ستمکش باش.
جلسات این مکتب در منزل اعضا برگزار می شد. مکتب توحید نیز برای جذب و پرورش جوانان متدین دائر شده بود و افرادی چون ابراهیم قدیری، محمد حسین روحی، سید محمد واحدی و جمعی دیگر در مسجد نارمک فعالیت مذهبی داشتند. (721)
در آن زمان این هیئتهای دینی و انجمنهای اسلامی، در کنار هیئتهای موتلفه اسلامی و در ادامه حرکت 15 خرداد 42 که به رهبری حضرت امام شکل گرفته بود، قرار داشتند و علیه حکومت مبارزه می کردند. این مشارکت در نهضت، تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران ادامه یافت.
یکی از نهادهای اجتماعی که همواره از فدائیان اسلام حمایت می کرد، بازار بود و همانطور که از آغاز حرکت و مبارزات فدائیان اسلام پشتوانه آنان بود، در این زمان نیز همچنان به حمایت خود ادامه می داد. بازار که یک نهاد سنتی اجتماعی - سیاسی بود و پیوسته از ریشه ها و پایه های اعتقادی قوی دینی بهره می برند، در همه دوران، روال، قواعد و شبکه های عمل اجتماعی خاص خود را داشت. از همین رو در برآوردهای تاریخی و تحلیل های سیاسی اخیر نیز برای نقش بازار و اهمیت آن در رویدادهای سیاسی کشور باید اهمیتی خاص قایل شد.
در دهه های 20 و 30، گروههایی از بازاریان به روحانیونی چون آیت الله کاشانی تمایل داشتند و بخشی از آنها نیز با نهضت ملی همکاری می کردند.(722)همچنین بازاریان با حمایتهای مالی و معنوی خود نقش فعالی در مبارزات جمعیت فدائیان اسلام ایفا کردند و بخش مهمی از مخارج مبارزاتی این جمعیت از ناحیه کسبه بازار تامین می شد. در قیام 15 خرداد 42 و نهضت حضرت امام خمینی (ره) تا پیروزی انقلاب اسلامی نیز همواره بازاریان از حمایت و پشتیبانی این نهضت دریغ نکردند.

ط) ظهور دوباره شاخه هایی از فدائیان اسلام پس از پیروزی انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برخی از اعضای فدائیان اسلام، علاوه بر فعالیت در جمعیت موتلفه اسلامی، در قالب سه شاخه به فعالیت خود ادامه دادند: (723)شاخه اول با عنوان فدائیان اسلام - بنیانگذاران، به سرپرستی ابوالقاسم رفیعی در چند سال اول انقلاب فعال بود. تشکیلات آنان در راستای اهداف بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام خمینی (ره) قرار داشت و خود را مطیع محض حضرت امام می دانستند. اعلامیه های این گروه که خود را همرزمان شهید مهدی عراقی می خواندند، با امضای ابوالقاسم رفیعی و با عنوان بینانگذاران بخش فرهنگی فدائیان اسلام منتشر می شد. (724)تشکیلات این شاخه پس از چند سال منحل و فعالیتشان نیز متوقف گردید.
شاخه دوم به سرپرستی حجت الاسلام صادق خلخالی و با عنوان فدائیان اسلام، پس از انقلاب اسلامی شکل گرفت. این تشکل نیز با توجه به موقعیت حجت الاسلام صادق خلخالی که پس از پیروزی انقلاب در مصدر امور قضایی کشور قرار گرفته بود، ایجاد شد و به دلیل وجهه ممتاز مبارزاتی فدائیان اسلام با حکومت پهلوی و مقام و منزلت شهید نواب صفوی، در میان مبارزین مسلمان جهان، عنوان فدائیان اسلام را برگزیدند. این گروه که در زمینه سیاسی - فرهنگی و نظامی فعالیت می کرد، به جذب جوانان مذهبی و هواداران فدائیان اسلام مبادرت ورزید. از جمله نقش این گروه پس از انقلاب اسلامی، اطاعت از دستورهای حضرت امام خمینی (ره)، در جهت حفظ انقلاب اسلامی و اعزام نیروهای رزمنده به جبهه های جنگ تحمیلی بود چنان که - بر حسب نامه حجت الاسلام صادق خلخالی به ستاد نیروی پشتیبانی جنگ - در همان سالهای اولیه جنگ، بیش از پانصد شهید در جنگ تحمیلی تقدیم انقلاب اسلامی کرد. (725)
این تشکیلات نیز که مقر اصلیش در باشگاه افسران تهران قرار داشت، با سلب مسئولیت قضایی حجت الاسلام خلخالی، منحل گردید. (726)
شاخه سوم وابسته به فدائیان اسلام پس از پیروزی انقلاب اسلامی با عنوان وفاداران شهید نواب صفوی، به فعالیتهای سیاسی پرداختند. این گروه بعد از 26 سال که از تعطیلی نشریه منشور برادری، ارگان جمعیت فدائیان اسلام - که به دستور سید مجتبی نواب صفوی، بنا بر مقتضایات زمانی در اواخر حکومت دکتر مصدق منتشر می شد، - می گذشت، اولین شماره دوره جدید را پس از پیروزی انقلاب اسلامی در 18 مرداد 1358، منتشر کرد. دو شماره اول این نشریه به مدیر مسئولی مهندس کاظم زرین بخش و از شماره سوم به مدیر مسئولی سید محمد علی لواسانی انتشار یافت (727) هدف از انتشار مجدد این نشریه، تبیین اهداف نواب صفوی و فدائیان اسلام ، از مبارزات سیاسی و جنبش مسلحانه آن جمعیت، برای نسل جدید است.
در سال 1358، گروه وفاداران به شهید نواب صفوی، با انتشار اعلامیه هایی نسبت به برخی از سخنان و اقدامات حجت الاسلام خلخالی با نام فدائیان اسلام، اعتراض کردند. به نظر آنها حجت الاسلام صادق خلخالی عضو فدائیان اسلام نبوده و نمی بایست با این نام اعلامیه صادر می کرد. این گروه معتقد بودند که عملا با برقراری حکومت جمهوری اسلامی، اعضای جمعیت تنها باید از رهبری انقلاب اطاعت نمایند. به نظر آنها، همچنین با برقراری جمهوری اسلامی دیگر بجای سخن گفتن از اقدامات و عملیات مسلحانه نیست و این تاکتیکها و استراتژیها تنها مربوط به دوران حکومت دیکتاتوری و استبدادی پهلوی بوده است. این گروه با بخشی از سخنان مربوط و اقدامات حجت الاسلام خلخالی مخالفت کرده و اعمالش را مربوط به خودش می دانستند؛ زیرا برخی از کارهای وی را موجب لطمه زدن به شخصیت و رهبری شهید نواب صفوی می دانستند. حجت الاسلام صادق خلخالی در پاسخشان عنوان کرد که هر کس می تواند عضو فدائیان اسلام باشد و من هم به عنوان یک عضو عمل می نمایم نه به عنوان رهبری فدائیان اسلام. (728) با وجود این به دلیل مشهوریت حجت الاسلام خلخالی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برخی وی را از مهمترین مدعیان پیروی از نواب صفوی می شناختند. (729)