جمعیت فدائیان اسلام

نویسنده : داوود امینی

مقدمه

آنچه عمدتا فدائیان اسلام را کانون توجه صاحبنظران، پژوهندگان، مورخان و دانش پژوهان تاریخ معاصر ایران قرار داده نقشی است که آن جمعیت در ملی کردن صنعت ایران ایفا کرد. مطابق شواهد و اسناد تاریخی، گرچه نیروهای مذهبی پیش زمینه های فرایند ملی سازی صنعت نفت ایران را از سال 1322 هجری شمسی فراهم کردند و حدود سال 1328 هجری شمسی نیروهای سیاسی لیبرال و ملی گرا نیز به این حرکت از پیش آغاز شده پیوستند، اما تمامی این تلاش ها در مقابل مقاومت سرسختانه دولت انگلیس، عوامل انگلوفیل مستقر در مجلس شورای ملی و ذی نفوذ در ساخت سیاسی حکومت و مخصوصا در سمت ریاست دولت؛ یعنی نخست وزیری - که حاجیعلی رزم آرا عهده دار آن بود - به تدریج داشت به بن بست می رسید که گلوله شلیک شده از اسلحه خلیل طهماسبی - از اعضای موثر فدائیان اسلام - به رزم آرا سد سکندر سیاست انگلستان در ایران را شکست و ملی کردن نفت ایران را سرعت بخشید. این دقیقه تاریخی است که همه مورخان تاریخ معاصر ایران به اجماع بر آن انگشت نهاده اند که اگر گلوله خلیل طهماسبی نبود نفت ایران ملی نمی شد.
نظر به اینکه ملی شدن صنعت نفت ایران در سال های منتهی به اسفند 1329 هجری شمسی به عقده ملی تبدیل شده بود و همگان انتظار گشودن این عقده را می کشیدند و پس از آن و حتی در حال نیز همگان از گشودن آن احساس لذت می کنند تقریبا تمام گام های برداشته شده در نقاط عطف و لحظات حساس جراحی غده نفتی استعمار انگلستان در ایران گرامی داشته و در اذهان ثبت شده است. در درخشش و جاودانگی فدائیان اسلام در اذهان عامه نیز این عامل نقش اساسی دارد.
اما آنچه اهمیت دارد نگرشی جامع به فدائیان اسلام است. واقعیت آن است که انگیزه تشکیل جمعیت فدائیان اسلام چنانچه از نام آن پیداست حراست و حفاظت از اسلام به روش های متعدد بود که به گونه های مختلف انجام گرفت و نتایج مهمی به بار آورد. از طرفی در مقطع حیات عملکردی خویش جریان مذهبی را صاحب برنامه حکومتی، اندیشه مختص به خود، پیشرو و متکی به حمایت توده های مومن در فرازها و نقاط عطف مهم تاریخی نشان داد و از طرف دیگر، با تاثیر نهادن بر دیگر نیروهای نخبه گردید؛ طوری که به گواه گفته های بسیاری از انقلابیون عالی رتبه ای که در باروری نهضت اسلامی در سال های 1341 تا 1357 هجری شمسی نقش فعال و مهمی ایفا نمودند، ورود آنان به مبارزه سیاسی علیه رژیم پهلوی الگو گرفته از رفتار سیاسی فدائیان اسلام بوده است. اثر حاضر با هدف بررسی جامع جمعیت فدائیان اسلام به رشته تحریر درآمده است و از آنجا که متکی بر اسناد بعضا منتشر نشده ای است که مولف محترم بدان دسترسی داشته است در این مسیر گام برداشته است. امید است که این اثر بتواند به بازگوئی بسیاری از حقایق تاریخی که در لابلای تاریخ معاصر نوشته شده توسط جریان های غیر مذهبی مغفول مانده است، کمک نماید.
در پایان از زحمات مولف محترم، معاون محترم پژوهشی جناب آقای غلامرضا خواجه سروی (که ارزیابی نهائی این اثر را نیز انجام دادند،) مدیر محترم بخش تحقیق جناب آقای اکبر اشرفی، مدیر و کارشناس گروه تاریخ آقایان دکتر علیرضا ملایی توانی و علیرضا سلطانی و نیز تمامی دست اندرکاران چاپ و نشر این اثر در معاونت محترم انتشارات قدردانی می شود.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی

پیشگفتار

پرداختن به یکی از تشکیلات سیاسی - مذهبی موثر در تحولات معاصر ایران ، یعنی جمعیت فدائیان اسلام - که بیش از نیم قرن از آغاز حرکت اسلامی آنان می گذرد و هنوز حقایق چندانی از ماهیت شکل گیری و عملکرد آنان از طریق پژوهشهای ژرف علمی و تاریخی، به نسل جدید منتقل نگردیده است - ، حائز اهمیت ویژه ای می باشد. بررسی این مهم مستلزم شناخت بستر اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه ای است که آن تشکل در آن شکل یافته است. طبعا، زمینه پیدایش و رویکرد به تاکتیک مبارزات مسلحانه سیاسی فدائیان اسلام، باید تحولات سیاسی دوران فعالیتشان، یعنی اوضاع و شرایط پس از شهریور 1320 ش و وضعیت اجتماعی و شرایط فرهنگی - سیاسی آن دوره مورد پژوهش قرار گیرد. و باید با درک همان، شرایط در مورد اهداف و عملکرد تشکلهای سیاسی، به قضاوت تاریخی پرداخت. تنها در این صورت می توان به ماهیت حقیقی برخی از کنشهای رفتاری و گفتاری نخبگان و رهبران موثر در آن جریانهای سیاسی واقف گردید.
جمعیت فدائیان اسلام، به عنوان یک تشکل سیاسی موثر در مبارزه با استبداد و استعمار و جریان انحرافی جامعه، نه تنها در نهضت ملی نفت، بلکه در روند جریانهای سیاسی کشور تا پیروزی انقلاب اسلامی و نیز در برخی از مسائل سیاسی پس از انقلاب، نقش و تاثیر ویژه ای داشته است؛ از همین رو اهمیت بررسی و پژوهش پیرامون علل پیدایش، اهداف و عملکرد این جمعیت دینی، برای روشن شدن برخی نقاط مبهم تاریخ معاصر کشورمان، بخوبی هویدا می گردد.
نواب صفوی، رهبر جمعیت فدائیان اسلام، به عنوان یک آرمانخواه اسلامی، مشارکت و دخالت در سیاست و بر انداختن استبداد و متعاقبا احیای حقوق و آزادیهای اجتماعی و سیاسی در حیطه قوانین اسلامی را رسالت و تکلیف شرعی و دینی خود تلقی می کرد. بر پایه چنین تفکرات دینی، وی توانست رهبری یک تشکل سیاسی مسلحانه را در دست گیرد و در همین راه نیز به شهادت رسید. به اعتقاد گروهی از صاحبنظران، چنانچه همراهی، همیاری و همفکری و بویژه ایفای نقش وی و تشکل سیاسیش در جریان ملی نفت، به عنوان بازویی اجرایی این نهضت نبود، قطعا نهضت ملی شدن صنعت نیز در آن شرایط عقیم می ماند و حداقل با مشکلات و موانع عدیده ای مواجه می گشت و معلوم نبود که چنین پیروزی را به همراه داشته باشد. همچنین سید مجتبی نواب صفوی، بنیانگذار جمعیت اصولگرا و مبارز فدائیان اسلام - که با هدف برپایی یک نظام اجتماعی مبتنی بر اسلام، آن تشکل سیاسی را بنا نهاد، - با طرح و تنظیم برنامه ای روشن، دیدگاه گفتمان و لحن فرهنگی خاصی را برای جنبش اجتماعی و فرهنگی در ایران پایه گذاری کرد که به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران، این جنبش در نهایت به انقلاب اسلامی ایران به دست توانمند حضرت امام (ره)، منجر گردید.
با وجود چنین نقشی و به دلیل ماهیت سیاسی و عدم انتشار اسناد آن جریان و فقدان تحلیلهای ژرف علمی، جامعه نیز چندان با افکار، اندیشه ها و سیر مبارزاتشان آشنایی نداشته و همین امر بستر مناسبی را برای تحریف و قلب حقایق تاریخی توسط برخی نویسندگان، فراهم آورده است. نقطه قوت این تحقیق در همین نکته است که با بهره گیری از هزاران برگ اسناد و منابع مربوط به فدائیان اسلام، در آرشیوهای سازمانها و نهادهای مختلف، از جمله آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو سازمان اسناد ملی ایران، آرشیو و مرکز اسناد نهاد ریاست جمهوری و آرشیو بنیاد شهید انقلاب اسلامی و دیگر مراکز اسنادی و کتابخانه ای، به تبین علمی این جریان سیاسی، با روش توصیفی - تاریخی پرداخته است . مضافا اینکه با تحلیلی بی طرفانه و صرفا مبتنی بر اسناد و منابع مکتوب و غیر مکتوب، تلاش گردیده تا با ابهام زدائی، بسیاری از مسائل این دوران پر تلاطم تاریخی - سیاسی کشورمان، ماهیت شکل گیری و عملکرد آن جمعیت، برای جویندگان حقیقت ، روشن گردد.
امروز پژوهشهای راهبردی و کاربردی معمولا به شیوه رفتارگرایی مبتنی بر داده های علمی، کمی، آماری، سوالات اصلی، مفروضات، فرضیه سازی و استنتاجات علمی، در یک قالب صرفا جامعه شناختی و تحلیلی انجام می پذیرد. در پژوهش حاضر نیز از نظر روش شناختی همزمان از دو روش توصیفی - تاریخی و رفتارگرایی - تحلیلی، استفاده می شود.
سوال اصلی این پژوهش آن است که تشکل سیاسی جمعیت فدائیان اسلام - چرا و چگونه شکل گرفت و در فرایند سیاسی و اجتماعی ایران در فاصله سالهای 1324 - 1334 ش، چه نقشی داشت؟ در کنار آن می توان سوالات فرعی بی شماری مطرح کرد که مهمترین آنها عبارتند از: عوامل موثر در پیدایش جمعیت فدائیان اسلام چه بود؟ نقش فدائیان اسلام در شکل دهی به یک اندیشه دینی مبارز در ایران چگونه بود؟ انگیزه فدائیان اسلام از قتل کسروی، هژیر و نیز دخالت در انتخابات مجلس شانزدهم چه بود؟ فدائیان اسلام در ورود آیت الله کاشانی، دکتر مصدق و جبهه ملی به مجلس شانزدهم چه نقشی ایفا کردند؟ چه ارتباطی میان جلوگیری فدائیان اسلام از انتقال جنازه رضا شاه و درگیری طلاب حوزه علمیه قم وجود دارد؟ هدف فدائیان اسلام از ترور رزم آرا چه بود و چه نقشی در پیروزی نهضت ملی شدن نفت ایران داشتند؟ واکنش این جمعیت در برابر حکومت دکتر مصدق چه بود و چرا در این زمان بازداشت شدند؟ چه عواملی موجب رویارویی فدائیان اسلام با دکتر مصدق و جبهه ملی گشت؟ علل جدایی فدائیان اسلام از آیت الله کاشانی چه بود؟ فدائیان اسلام در رواج اندیشه سیاسی دینی در ایران چه نقشی داشتند؟ نقش فدائیان اسلام در روند مبارزات ملت مسلمان ایران تا پیروزی انقلاب اسلامی چیست؟ و.....
این پژوهش به طور کل در دو بخش و مجموعا در پنج فصل انجام شده است که بخش اول، علل پیدایش و اندیشه ها بخش دوم عملکرد جمعیت فدائیان اسلام را بیان می کند. به طور مشخص، در فصل اول این پژوهش، به دلیل ریشه داشتن جریانات سیاسی دهه سوم قرن معاصر در وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوره رضا شاه - که شکل گیری جمعیت فدائیان اسلام را نیز چنین فضایی باید نگریست - ، به معرفی کلی بسترهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن دوره پرداخته شده و نقش آن رژیم در تحدید روحانیت و سرکوب نهادهای دینی و مذهبی در جامعه، از طریق رواج اندیشه های سکولاریستی و تجددگرایی، بیان گردیده است.
بنابراین، ضمن بهره گیری از مواد خام و داده های تاریخی ، سعی شده است تا با تشریح وضعیت بحرانی اجتماعی - فرهنگی و انحرافات دینی از سوی نویسندگانی چون کسروی، به نشان دادن روند تحولات سیاسی - اجتماعی خاص آن زمان پرداخته و سپس با بیان التهابات سیاسی عمومی در جامعه و اعتراضات جمعی مذهبیون، به طرح جنبش و حرکت نواب صفوی پس از صدور فتاوی برخی از مراجع و موضوع چگونگی شکل گیری و تاسیس جمعیت فدائیان اسلام پرداخته شده است. در فصل دوم نیز مبانی فکری فدائیان اسلام و برخورد آن با اندیشه های و جریانات مخالف و همسو بررسی گردیده است.
فصلهای سوم تا پنجم پژوهش، صرفا به تشریح عملکرد سیاسی آن جمعیت پس از تاسیس، اختصاص یافته است. در این فصل ضمن استفاده از منابع مکتوب و غیر مکتوب و داده های تاریخی، عمدتا با استناد به اسناد و گزارشهای شهربانی، صورت بازجوئی و گزارشهای دادگستری، اسناد و گزارشهای زندان و برخی منابع دست نوشته و همچنین تعدادی از منابع منتشر شده، به بررسی عملکرد این جمعیت پرداخته شده است. ضمنا، علاوه بر بهره برداری دقیق از اطلاعات و محتوای اسناد، تلاش شده است تا بدون هیچگونه دخل و تصرفی یا اعمال گزینش، تنها بر اساس داده های اسنادی خام و عدم تمایل به قضاوتهای شخصی، عمدتا از شیوه مبتنی بر تحقیقات توصیفی - تاریخی بهره گیری شود تا با ارائه یک تحقیق علمی عمیق از عملکرد آن جمعیت، خواننده خود به آگاهی بیشتر نائل شده و به کشف حقایق تاریخی راه یابد.
از حیث گستره تاریخی، نگاه عمقی این پژوهش، معطوف به دوران فعالیت و عملکرد سیاسی فدائیان اسلام از سال 1324 تا 1334 ش می باشد؛ لذا به منظور آشنایی با بستر تحولات سیاسی - اجتماعی موثر در شکل گیری چنین جمعیتی، الزاما به بیان وضعیت نابهنجار فرهنگی - اجتماعی و ویژگیهای حکومتی دوره رضاشاه نیز پرداخته شده است. همچنین در ادامه به تاثیر ژرف این حکومت در جنبش انقلابی ملت مسلمان ایران تا پیروزی انقلاب اسلامی پرداخته شده است. در میان کتب و منابع، پیرامون تاریخ معاصر ایران، برخی نویسندگان، عمدا یا سهوا، از نقش تاریخی این جمعیت در تحولات سیاسی اجتماعی کشور، غافل شده اند و تاکنون اثر جامع و کاملی در توصیف تاریخی و یا تحلیل جنبش و نقش و عملکرد این جمعیت در جریانهای سیاسی کشور، به رشته تحریر در نیامده است. از میان کتابهای موجود می توان به کتاب سید مجتبی نواب صفوی؛ اندیشه ها، مبارزات و شهادت او نوشته سید حسن خوش نیت، از هواداران آن جمعیت، و نیز به کتاب فدائیان اسلام؛ تاریخ، عملکرد، اندیشه تالیف سید هادی خسرو شاهی اشاره کرد که در بخشی از آن کتاب جامعه و حکومت اسلامی یا رهنمای حقایق نواب صفوی و همچنین مجموعه خاطرات یا تاریخ پیدایش فدائیان اسلام، به قلم نواب صفوی منتشر گردیده است. در کتاب ناگفته ها، خاطرات شهید مهدی عراقی و در کتاب خاطرات و مبارزات شهید محلاتی، بخشی از خاطرات شهید نواب صفوی، به چاپ رسیده است. در کتاب اسرار قتل رزم آرا نیز بخشهایی از صورت بازجوئیهای نواب صفوی و یارانش، انتشار یافته است. به جز مواردی فوق الذکر، مقالات، اسناد و خاطرات پراکنده ای توسط برخی اعضا و هواداران آن جمعیت، در کتب و نشریات و جراید آورده شده است.
نگارنده این سطور، به خاطر وقوف بر خلاء تحقیقاتی علمی و تاریخی در این موضوع و همچنین نیاز مبرم و علاقه مندی جوانان نسبت به آگاهی از عملکرد این جمعیت، طی سالهای 1374 تا 1376 ش، به نگارش و انتشار چندین مقاله تحت عنوان اسناد نو یافته فدائیان اسلام و نواب صفوی، در فصلنامه تاریخ و فرهنگ معاصر، اقدام کرد؛ سپس طی مصاحبه حضوری با محمد مهدی عبدخدایی در طول سال 1376 (در نوزده جلسه)، به بسیاری از دیدگاهها و فعالیتهای این جمعیت واقف گشت. ضمن آنکه پیش از آن، اسناد بسیاری از فدائیان اسلام را در آرشیو ملی کشور مورد مطالعه و تحقیق قرار داده بود. پس از انجام این مراحل، نگارنده با ارائه طرح علمی پژوهش حاضر به گروه تاریخ مرکز اسناد انقلاب اسلامی در آذر ماه 1377 و کسب موافقت مسئولین محترم آن مرکز، به تدوین این پژوهش حاضر به گروه تاریخ مرکز اسناد انقلاب اسلامی در آذر ماه 1377 و کسب موافقت مسئولین محترم آن مرکز، به تدوین این پژوهش که نخستین اثر علمی در این زمینه است، مبادرت ورزید. در طول انجام کار، راقم با تلاشی مستمر و مراجعاتی پی در پی به مراکز مختلف آرشیوی، ضمن مطالعه پرونده های فدائیان اسلام، یادداشتهای بسیاری تهیه نمود که در پژوهش حاضر، مورد استفاده قرار گرفت. همچنین جراید، نشریات و منابع مکتوب تاریخی مرتبط با موضوع، در کتابخانه ها و آرشیوها، مورد بهره برداری قرار گرفت.
داوود امینی.

بخش اول: علل پیدایش و اندیشه های سیاسی - دینی جمعیت فدائیان اسلام