فهرست کتاب


دیوان عمار یاسر

قیس عطار سید مرتضی موسوی گرمارودی

ستم پیشه

1 - سعد بن ابی وقاص به امام ما امیرمومنان سخنی گفته است و به راستی سعد در آنچه گفته مثل همیشه ستم پیشه است.
توضیح:
این شعر در کتاب (الفتوح) ج 1، ص 441 آمده است.
سعد بن ابی وقاص نزد امیرمومنان علی بن ابیطالب علیه السلام آمد و گفت: ای اباالحسن به خدا شکی ندارم که تو بر حق هستی اما می بینم که با تو در این موضوع خلافت، کسانی مناقشه می کنند که نماز می خوانند، اگر دوست داری من با تو بیعت کنم شمشیری که لب و دهان داشته باشد و مومن را از کافر باز شناسد به من بده، تا با کسانی که پس از این با تو مخالفت می کنند مبارزه کنم. علی علیه السلام فرمود: هرگز اینگونه مردم بر پیشوای خود شرط تحمیل نمی کنند. بیعت کن و در خانه ات بنشین و من تو را بر چیزی مجبور نخواهم کرد. سعد گفت: یا اباالحسن اجازه بده در این کار بیندیشم. در این هنگام عمار یاسر از جای خود پرید و گفت: وای بر تو ای سعد، آیا رعایت خدایی که بازگشت تو به سوی اوست نمی کنی؟ امیرمومنان ترا به بیعت می خواند و تو از او شمشیری سخنگو می خواهی؟ به خدا قسم در تو انحراف هاست. سپس عمار شعرهایی سرود که مطلع آن همین بیت است (قال سعد....) در نسخه(الفتوح) 6 بیت وجود داشته که متأسفانه 5 بیت آن پاک شده است.
شرح:
بیت 1: (سعد) وی سعد بن مالک بن اهیب القرشی الزهری ابواسحاق بن ابی وقاست است که از بیعت با امیرمؤمنان علی علیه السلام سرپیچی کرد. وی در سنه 56 هق در گذشت. (الاصابه ج 2، ص 33 و شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 4، ص 9)
(حقیق): وقتی می گویند: (حقیق به و محقوق به) یعنی این اخلاق در او ملکه شده است (یعنی ستم در آنچه سعد ابی وقاص می گوید، پیشه و اخلاق او گردیده است) (لسان العرب ج 10، ص 51، و اساس البلاغه ص 88).

(18) حکمة

1 - توخ من الطرق اوساطها - وعد عن الجانب المشتبه
2 - و سمعک صن عن سماع القبیح - کطون اللسان عن النطق به
3 - فانک عند سماع القبیح - شریک لقائله فانتبه
(بحر متقارب)

حکمت

1 - از راهها، همواره، راه وسط را انتخاب کن،
2 - و گوش خود را از شنیدن ناپسند بازدار، همانگونه که باید زبان خود را از ناروا بازداری
3 - هنگام استماع سخن زشت، با گوینده آن شریکی، پس مراقب باش.
توضیح:
این شعر در کتاب (الدرجات الرفیعه) ص 283 آمده است.
بیت اول این شعر در نسخه چاپی به صورت (توق.... وعد من) آمده است ولی آنچه ما ثبت کردیم از نسخه نفیسی است که در کتابخانه قدس رضوی به شماره 7643 موجود است.
سید علی خان مدنی می فرماید: این شعر به عمار یاسر منسوب است.
بیت: 1: (توخ): فعل امر از توخی گفته می شود: توخیت هذا الامر یعنی آنرا به جای چیزهای دیگر انتخاب کردم(اساس البلاغه ص 479)
عد عن الجانب المشتبه: یعنی رها و ترک کن، گفته می شود عد عن هذاالحدیث: یعنی آن را رها کن. (اساس البلاغه ص 292) و جانب کل شیی ء: جهت آن شیی ء (لسان العرب ج 1، ص 275).
معنی مصراع اول از کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله اخذ شده که فرمود: خیرالامور اوسطها (بهترین امور میانه آنها می باشد) و در اینجا کنایه از حسن اعتدال در امور است. (غریب الحدیث و الاثر ج 5، ص 184) و معنی مصراع دوم گویی توضیحی است برای مصراع اول زیرا جهت شبهه ناک همان جهت فتنه است و حدیث حذیفه بن یمان درباره فتنه می گوید: (تشبه مقبلة و تبین مدبرة) یعنی چون روی می آورد تازه آشکار می شود در شحر این حدیث گفته اند: یعنی هنگامی که فتنه روی می آورد امر بر مردم مشتبه می شود و گمان می کنند بر حق هستند به طوری که داخل در فتنه می شوند و به آنچه بر ایشان روا نیست آلوده می گردند. (لسان العرب ج 1، ص 504).