فهرست کتاب


دیوان عمار یاسر

قیس عطار سید مرتضی موسوی گرمارودی

(15) عتق بلال

1 - جزی الله خیراً عن بلال و صحبه - عتیقا و اخزی فاکها و ابا جهل
2 - عشیه هما فی بلال بسوه - و لم یحذروا ما یحذر المر ذوالعقل
3 - بتوحیده رب الانام، و قوله: - شهدت بان الله ربی علی مهل
4 - فان تقتلونی، تقتلونی ولم اکن - لاشرک بالرحمن من خیفه القتل
5 - فیا رب ابراهیم و العبد یونس - و موسی و عیسی نجنی، ثم لا تملی
6 - لمن ظل یهوی الغی من آل غالب - علی غیر برکان منه و لا عدل

آزادی بلال

1 - خداوند از سوی بلال و دوستش به عتیق جزای خیر دهد و (فاکه) و (ابوجهل) را دستخوش ننگ و عار سازد.
2 - آن دو نفری که خواستند بلال را به کفر وادارند و نترسیدند از آنچه که خردمندان از آن باید بترسند.
3 - آن دو نفری که او را شکنجه می دادند زیرا او پروردگار مردم را یکتا می دانست و بی هراس می گفت: شهادت می دهم که پروردگار من فقط الله است.
4 - اگر می خواهید مرا بکشید، بکشید ولی بدانید که من از ترس مرگ، برای خداوند شریکی قائل نخواهم شد.
5 - ای خدای ابراهیم و یونس و موسی و عیسی مرا نجات ده و مهلت نده
6 - به آل غالب از قریش که گمراهی و ظلم را بجای نیکی و عدالت برگزیده اند.
توضیح:
این شعر در سیره ابن اسحاق ص 191 و تاریخ دمشنق ج 43، ص 376 آمده است.
ابن اسحاق می گوید: برای من گفته اند که عمار یاسر از بلال بن رباح و مادرش حمامه و یارانش و شکنجه هایی که دیده بودند یاد کرد و از آزاد کردن ابوبکر آنها را و سپس سرود: (خداوند از سوی بلال...)
شرح:
بیت 1: بلال بن رباح حبشی موذن رسول خدا صلی الله علیه و آله که از پیشگامان در اسلام بود و در راه خدا شکنجه فراوان دید. وی در شهر دمشق در شصت و چند سالگی وفات یافت (اسدالغابه ج 1، ص 206 - 209) (صحبه): دوست بلال. مراد کسانی هستند که ادعا شده ابوبکر آنها را خریده و آزاد کرده است و عبارتند از: عامر بن فهیره و ابو فکیهه و لبیبه کنیز بنی مومل و زنیره و نهدیه و ام عبیس. روایت شده که عباس بن عبدالمطلب بعضی از ایشان را خرید و نزد ابوبکر فرستاد و او آنها را آزاد کرد و روایت دیگری می گوید رسول خدا صلی الله علیه و آله بلال و عامر را خرید و آنها را آزاد کرد (سیره صحیح نبی اعظم ج 3، ص 90 - 91)
تحقیق نشان داده که ابوبکر هیچیک از این افراد را با اموال خود نخریده و آزاد نکرده است بلکه رسول خدا صلی الله علیه و آله است که ایشان را آزاد کرده است بنابراین یا قصیده ساختگی است و یا اینست که ابوبکر واسطه آزادی ایشان بوده و موضوع تا امروز مشتبه شده است.
(عتیق): اسم ابوبکر است (ریاض النظره ج 1، ص 77)
(فاکه): فاکه بن مغیره بن عبدالله بن عمرو بن مخزوم که نام او ابوقیس است در جنگ بدر کافر بود و کشته شد (تاریخ ابن خلدون ج 2، ص 390) وی رسول خدا صلی الله علیه و آله را اذیت می کرد و با ابوجهل در آزار رسول خدا صلی الله علیه و آله همکاری می کرد (تاریخ ابن اثیر ج 2، ص 72). (ابوجهل): عمرو بن هشام بن مغیره مخزومی از بدترین دشمنان رسول خدا صلی الله علیه و آله که آن حضرت را بشدت آزار می داد. وی مسلمانان را شکنجه می کرد. ابوجهل در جنگ بدر کشته شد (تاریخ ابن خلدون ج 2، ص 390 و تاریخ ابن اثیر ج 2، ص 73).
بیت 2: (العشیه): از نماز مغرب تا پاسی از شب (صحاح اللغه ج 6، ص 426) گاهی هم برای مطلق وقت استعمال می شود مانند کلام خداوند متعال در قرآن کریم آیه 62 از سوره مریم (ولهم رزقهم فیها بکره و عشیا) زمخشری گوید: مراد استمرار و دوام زمان است نه دو زمان معلوم، (کشاف زمخشری ج 3، ص 28)
بیت 3: (بتوحیده): یعنی به سبب توحید او. حرف (ب) در اینجا معنی سببیت دارد (مغنی اللبیب ص 139)
(علی مهل): یعنی با اندیشه و آرامش و تانی نه از روی جهل. در اینجا حروف جر (علی) به معنی (مع) است و (مهل) به معنی وقار و تانی است و حرف جر (علی) متعلق به (شهدت است یعنی شهادت می دهم که پروردگارم الله است و این شهادت از روی فکر و تانی است. و ممکن است که مهمل به معنی سکینه و وقار باشد و حرف جر علی به معنی (با) و متعلق به کلمه (قوله) باشد یعنی گفتار او از روی وقار و سکینه و بدون خوف و وحشت اینست که (شهادت می دهم که پروردگار من فقط الله است) (لسان العرب ج 11، ص 633 - 635 و مغنی اللبیب ص 190 - 192)
بیت 5: اینکه نام این انبیا را برد و نام دیگر پیامبران الهی را نیاورد برای آنست که خداوند ابراهیم را از آتش نمرود و یونس را از شکم ماهی و موسی را از سلطه فرعون و عیسی را از صلیب یهود و کید ایشان رهانید.
(لا تملی): یعنی به ایشان مهلت نده و به تاخیر هم نینداز. (مفردات راغب ص 777) در قافیه این بیت عیبی است موسوم به تضمین و آن اینست که معنی بیت ناقص می ماند و قافیه اش به اول بیت بعد می چسبد به طوری که برای تمام شدن محتاج به بیت بعد می شود. (الایقاع فی الشعر العربی ص 210)

(16) نحن ضربناکم

1 - نحن ضربناکم علی تنزیله
2 - فالیوم نضربکم علی تاویله
3 - ضربا یزیل الهام عن مقیله
4 - و یذهل الخلیل عن خلیله
5 - او یرجع الحق الی سبیله
6 - یا رب انی مومن بقیله