دیوان عمار یاسر

نویسنده : قیس عطار مترجم : سید مرتضی موسوی گرمارودی

نسب عمار

او عمار بن یاسر بن عامر (1) بن مالک (2) بن کنانه بن قیس (3) بن حصین بن وذیم (4) بن ثعلبه بن عوف بن حارثه بن عامر الاکبر بن یام (5) بن عنس (6) بن مالک (7) بن ادد بن زید (8) بن یشجب (9) بن عریب بن زید بن کهلان بن سبا (10) بن یشجب بن یعرب بن قحطان (11) است.
واضح است که او عرب اصیل قحطانی و یک عنسی از تیره مذحجیان است. نسب شناسان در این موضوع شک ندارند اما آنچه سبب شده تا او را از هم پیمانان بنی مخزوم بدانند این نیست که وی عرب نبوده همانگونه که مردم تصور می کنند بلکه علت این پیمان، قضیه ای است که نسب شناسان و مورخان آن را آورده اند و آن چنین است:
یاسر به همراه دو برادرش مالک و حارث در جستجوی برادر چهارم خود به مکه آمدند. حارث و مالک به یمن بازگشتند و یاسر در مکه ماند و با ابو حذیفه بن مغیره بن عبدالله بن عمر بن مخزوم پیمان بست. ابو حذیفه کنیزی به نام سمیه را به عقد او در آورد و عمار از او به دنیا آمد و ابوحذیفه او را آزاد کرد. از اینجاست که عمار برای آل مخزوم وابسته به حساب می آید. اما در اینکه پدرش عرب اصیل است هیچ اختلافی وجود ندارد (12) در اینجا باید اشاره کنیم که ابو حذیفه، عمار را آزاد نکرد و این موضوع حقیقت ندارد زیرا عمار و پدرش برده نبودند بلکه مورخان تصریح کرده اند که او عرب اصیل است و اگر ابو حذیفه، کنیزش سمیه را به عقد یاسر در آورد، معنی اش این نیست که بچه های یاسر، برده های ابو حذیفه شوند زیرا بردگی در عرب یا به اسارت گرفتن بوده چه در جنگ و چه غیر آن و یا از راه خرید و عمار هیچ یک از این انواع نبوده است.
پدر عمار، عشیره ای در مکه نداشت تا از وی دفاع کنند و لذا در زمره مستضعفین به شمار می رفت لذا با ابو حذیفه مخزومی پیمان وابستگی بست و این وابستگی از نوع (ولاء ضمان یعنی پیمان ضمانت) (13) است نه (ولاء عتق یعنی پیمان بردگی)، فرزندش عمار هم همینطور.
به خاطر همین در سخن مورخان بین مسئله موالات و عتق از سویی و عرب اصیل بودن عمار از سوی دیگر هماهنگی و عدم تضاد کاملا مشهود است. افزون بر اینکه بسیاری از خود مورخین اعتراف دارند که در تعبیر تساهل و سهل انگاری کرده اند.

ولادت او

ظاهراً در اینکه عمار یاسر در مکه مکرمه به دنیا آمده، اختلافی بین تاریخ نویسان وجود ندارد. ما قبلا به داستان آمدن پدرش یاسر به مکه و ازدواج او با سمیه و تولد عمار اشاره کردیم. اما درباره تاریخ تولد او باید گفت هر چند تاریخ نویسان به این موضوع تصریح نکرده اند لکن چون در هنگام شهادت در جنگ صفین (سال 37 هجری) او بین 90 تا 94 سال سن داشته بنابراین قطعاً ولادت او بین 53 تا 57 سال قبل از هجرت نبوی بوده است.

سیمای عمار

عمار، مردی سبزه گون با قدی بلند و استوار و سینه ای وسیع بود. رنگ چشمانش میشی بود. محاسنش را رنگ نمی کرد. (14) ابن اثیر گفته که: می گویند موهای سرش ریخته بود و جز اندکی پیش (15) و پشت سرش مو (16) نداشت.