فهرست کتاب


قصّه ی غربت غربی (گفتاری در مبانی فرهنگ و تمدّن غرب)

محمد باقر ذوالقدر

پیشگفتار

در ادبیّات عرفانی ما «شرق» و «غرب» اشاراتی هستند به معانی بلندی که این الفاظ از آن حکایت می کنند. «شرق» مبدأ و منبع نور، مظهر روشنایی و زندگانی و پایگاه فرشتگان و نیکان و پاکان است و «غرب» نماد ظلمت و تاریکی، وادی افول و سقوط و پایگاه بدان و بداندیشان .
حکیم بلند آوازه، شهاب الدین سهروردی در رساله ای که آن را قصّه ی «غربةُ الغربیّه» نامیده است، داستان سقوط انسان را به جهان مادی، وادی سرگشتگی و غربت و تنهائی به تصویر کشیده است. این داستان، قصّه انسانی است که در هوای صید «مرغان ساحل سبز» به «بلاد مغرب» می رود و اسیر اهل ستمکار آن سرزمین می شود و به زنجیرها و غُل ها و قعر چاه تاریکی و ظلمت گرفتار می آید و او که آن جایی نیست و هیچ تعلّقی به آن سامان ندارد، همواره در هوای بازگشت است، رنجها می کشد و مرارتها می بیند تا از آن «غربت» رهایی یابد و دوباره باز به «شرق»، موطن اصلی خود باز گردد.
نام این کتاب را از آن قصّه وام گرفته ام و راستی چه شباهت اعجاب انگیزی است میان شرق و غرب قصّه شیخ اشراق و شرق و غرب این روزگار و قصه غربت انسان عصر ما که در چاه ویل و ظلمانی مدرنیسم غرب گرفتار آمده و هویت مشرقی خود را به طاق نسیان سپرده است و از خویشتن خویش و فطرت خدائی خود در غفلت آمده است.
ای کاش شهاب الدّین می بود و قصّه غربت غربی عصر ما را هم می نگاشت که؛ چگونه تاریکی غرب از «چاه تو بر تو»ی خود دامن گسترده، آفاق را در نور دیده، برآفتاب پنچه افکنده و شرق را نیز به ظلمت کشانده است. و می گفت که ؛ غرب بر همه جا سایه افکنده است الاّ یک وادی مشرقی - ایران - که هنوز نور می تابد و روشنایی و امید می پراکند و زندگانی را فریاد می کند و سپاه بی رحم غرب که نور و حیات را برنمی تابد، با خیل و رکاب به او یورش آورده و او همچون کوه، مقاوم و استوار ایستاده است...
ای کاش شهاب الدّین قصّه خود را باز می نوشت و می سرودکه؛ مشرق از پس قرنها خواب و خاموشی، آهسته آهسته بیدار می شود و به خود می آید و با این فرجام خوش آن را به پایان می بُرد که:
خورشید ما این بار از مغرب طلوع می کند، بساط ظلم و تباهی و تاریکی را در هم می پیچد و به غربت انسان پایان می دهد.

این کتاب گردآمده مباحثی است که دربهار سال 79 در دوره ای به نام «بصیرت» که برای فرماندهان و سرداران سپاه، برای آشنائی بیشتر با چالشهای فکری و فرهنگی برگزار شده بود، ایراد گردید. در این مباحث به اقتضاء اهداف آن دوره و نیازمخاطبان، سعی شد به صورت مجمل و با بیانی ساده، غرب از منظری تازه دیده شود و آن چه واقعاً هست و سعی در کتمان آن می شود بیان گردد. غرب به مثابه نوع خاصی از نگرش و کنش نسبت به جهان و انسان که طی قرون اخیر پا را از حدودخودفراترگذارده وسلطه نظری و هم عملی خودرا بردنیا توسعه داده و تلاش می کندتحت عناوینی هم چون جهانی سازی، نظم نوین جهانی، مبارزه با تروریسم و... همه مقاومت ها را در هم بشکندو بشر امروز را به اسارت خود در آورد.
مدرنیسم به عنوان مذهب و آئین غرب مهاجم، مرزهای جغرافیائی را در نوردیده و فرهنگها و تمدنهای بشری را زیر یورش سنگین و بی امان خود قرار داده است. از این منظر، توسعه بی رویه غرب همواره برای جهان بشریت مشکل ساز بوده است و امروز زیاده خواهیهای غرب برای همه ملت ها و دولت ها بخصوص برای مسلمانان و بالاخص برای ایران اسلامی که کانون جنبش بیداری اسلامی است، یک خطر قطعی و بالفعل است .
این مطالب قبل از حوادث یازدهم سپتامبر سال دو هزار و یک آمریکا، یعنی در زمانی که غرب و بویژه آمریکا سعی می کردند چهره ای صلح طلب و انسانی از خود نمایش دهند، مطرح شده است، اما این حادثه و اتفاقات پس از آن، پرده نفاق و ریا از چهره آمریکا به عنوان سردمدار جهان غرب و حامیان غربی او درید و ماهیت خشن و دیکتاتور آن را عریان به نمایش گذارد.
امریکا به نمایندگی از جهان غرب و با حمایت اکثر دولت های غربی، بی آنکه کمترین سندی دال بر دخالت ملت های دیگر از جمله مسلمانها در این حادثه ارائه کند، به بهانه آن حادثه و زیر لوای مبارزه با تروریسم (بخوانید اسلام گرائی) لشکرکشی عظیمی را به جهان اسلام آغاز کرد و جنگ صلیبی دیگری را براه انداخته و به ادعای خود، حمله به مسلمانان را در شصت کشور در دستور کار خود قرار داد. اولین قربانی این تهاجم جنایتکارانه ملت مظلوم و مسلمان افغانستان بود و پس از آن ملت بی گناه و مسلمان فلسطین باحمایت صریح امریکا و جانبداری تلویحی سایر قدرتهای غربی، زیر شدیدترین یورشهای وحشیانه در تاریخ اشغال آن سرزمین قرار گرفت.
ایران، عراق و کره شمالی به عنوان محور شرارت معرفی شدند و از آن زمان تاکنون هر روز بر طبل جنگ کوبیده اند و به باج خواهی و عربده کشی پرداخته اند. ایران اسلامی را به جرم ایستادگی در مقابل این باج خواهیها و پایداری بر اصول و ارزشهای خود، به حمله نظامی تهدید کردند و هم زمان، همه عوامل خود را در داخل و خارج برای به سازش کشاندن این ملت بزرگ به صحنه آوردند.
و این، مفاد همان چیزی بود که در آن جلسات، از تهدید غرب و دشمنی تاریخی آن با شرق و جهان اسلام و کینه آشتی ناپذیر با ایران اسلامی بیان داشتیم که شاهد از غیب رسید و استکبار غرب با دست خود، ماهیت خود را افشا نمود و امروز بی آن که نیازی به طرح مباحث نظری و شواهد تاریخی باشد، حتّی کودکان جهان نیز به این حقیقت پی برده اند و دنیا شاهد حضور شکوهمند ملّت ها در اقصی نقاط جهان در اعتراض به رفتار وحشیانه آمریکا و غرب، علیه ملّت های مسلمان است. امّا صد افسوس که برخی روشنفکران ما که ظاهراً سوگند خورده اند که چشم خود را بر حقائق ببندند و همواره راهی غیر از راه ملّت در پیش گیرند، هنوز از خواب غفلت دویست ساله غرب زدگی بیدار نشده و از سکرات باده منورالفکری به خود نیامده اند. هنوز دل در هوای غرب دارند و چکمه های سربازان امریکائی را انتظار می کشند تا بر آن بوسه زنند! برای شفای این دلهای بیمار فقط باید دعا کرد!؟
در پایان این مقدمه از همه برادرانی که در تنظیم این مجموعه و تبدیل آن از گفتار به نوشتار و مستند سازی مطالب آن تلاش کردند، بویژه برادر گرامی آقای عباسعلی عظیمی از صمیم قلب سپاسگزارم و بخصوص از برادر فاضلم، بسیجی جان باز آقای حسن رحیم پورازغدی، این ستاره جوانی که در آسمان اندیشه و فرهنگ کشورمان خوش درخشیده و امیدهای زیادی را برانگیخته است و نیز برادر اندیشمند و پرتلاشم آقای حجّت الاسلام و المسلمین حمید پارسانیا که متن را قبل از چاپ ملاحظه نموده اند و مرا از تذکرات خود بی نصیب نگذارده اند، تشکّر می کنم. دراین مباحث، مطالب اندیشمند فرزانه دکتر محمّد رجبی، که در غرب شناسی حقاً کم نظیراست، بسیار برایم راهگشا بود. برای ایشان آرزوی توفیق روزافزون دارم.
امید است این کار کوچک، به عنوان نقطه شروع تلاشی بزرگ، برای بازشناسی غرب به عنوان یک فرهنگ مهاجم ولی رو به زوال و بازخوانی و بازآموزی فرهنگ و تمدن اسلامی که جهان تشنه آن است، مورد رضای حضرت حق قرار گیرد.
محمّدباقر ذوالقدر
30 خرداد 1381

مبحث اول : «کلیات»

ضرورت شناخت غرب

بحث درباره غرب، بحث از مقوله ای صرفاً علمی ، نظری و آکادمیک نیست . ما نمی توانیم به فرهنگ و تمدن غرب همان گونه نگاه کنیم که به فرهنگ و تمدن چین و هند یا تمدنهای منقرض شده ای همچون آزتکها و اینکاها در قاره آمریکا، نگاه می کنیم.
فرهنگ و تمدن غرب، برای ما با سایر فرهنگها و تمدنها تفاوت عمده دارد یا دست کم، نسبت آن به ما، با نسبت سایر فرهنگ ها و تمدن ها برابر نیست . چالش اصلی و نبرد اساسی امروز انقلاب اسلامی ما، با غرب می باشد . در این گفتگو از غرب بمثابه جریانی سخن می گوئیم که درصدد تصرف و غلبه بر کل دنیا، به ویژه شرق اسلامی و علی الخصوص کانون اصلی تحرک آن، یعنی «جمهوری اسلامی ایران» است .
نگاه ما به غرب ، نگاه به یک پدیده ،از منظر تاریخی ، فلسفی و یا جامعه شناسی محض نیست . بلکه توجه به جریانی می باشد که هدف اصلی خود را در عرصه بین المللی، مقابله با حرکت بیداری اسلامی و نابودی انقلاب اسلامی و براندازی نظام جمهوری اسلامی ایران قرار داده است. زیرا انقلاب اسلامی قیام علیه هژمونی لیبرال - سرمایه داری غرب و رژیم وابسته به غرب در ایران بوده است و بیداری اسلامی که تحت تأثیر این انقلاب، امری عالمگیر شده، لرزه به ارکان قدرت و سلطه غرب انداخته است.
پس از نهضت مشروطیت به فاصله کوتاهی، حکومت سرسپرده غرب با کودتای انگلیسی به قدرت رسید و پنجاه سال بر مقدّرات ایران حاکم شد . انقلاب اسلامی که به این حاکمیت پایان داد، بویژه قیامی علیه حاکمیت غرب در ایران بود. حاکمیتی که صرفاً جنبه سیاسی نداشت بلکه رژیم وابسته حاکم، تلاش می نمود اقتصاد را وابسته به غرب و فرهنگ ، اندیشه ، اخلاق و سایر روابط حاکم برجامعه را تابعی از ارزشها و ساختارهای پذیرفته شده در غرب را گرداند.
در طول حاکمیت رژیم وابسته سابق ، فرهنگ بومی و اسلامی ما به انحاء مختلف زیر فشار و بمباران فرهنگ غرب قرار داشت. هدف این بود که همان الگویی که در ترکیه منجر به ایجاد نظامی لائیک و سکولار و غیردینی گردید، در ایران نیز به اجرا درآید. لیکن پایگاه قدرتمند مذهب و فرهنگ تشیع در ایران و روحیه ملّی بیگانه ستیزی ایرانیان، مانع از این گردید که ایران سرنوشتی مانند ترکیه پیدا کند.
انقلاب اسلامی در ایران قیام علیه این فرایند بود. اما نباید تصور شود که با پیروزی انقلاب ، تمامی روابط سلطه و حاکمیت غرب بر کشور،ازبین رفته است.آنچه انقلاب اسلامی در 22 بهمن سال 57 موفق به انجام آن شد تغییر نظام سیاسی استبدادی وابسته به غرب در ایران و آغاز نظام سازی برای ایجاد تدریجی حاکمیت دینی بود. روابط وابستگی، اگر چه تضعیف شد، لکن همچنان باقی ماند و می بایست بتدریج دگرگون می شد.
حضور غرب و نفوذ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آن در ایران، بیش از یکصد سال سابقه داشت. در نیمی از این دوران، حاکمیت سیاسی به طور کامل در اختیار غرب قرار داشته است. در این مدت رژیم وابسته، همه تلاش خود را برای تغییر بنیادهای فکری و فرهنگی ملّت ایران بکار برد و در تغییر فرهنگ عمومی تا حدود زیادی، و در نابودی اقتصاد ملّی، بطور کامل، موفق بود!
در یک انقلاب تمام عیار اجتماعی، تحولات بسیاری باید رخ دهد که تحول سیاسی، یکی از وجوه آن است . شاید مهمترین و دشوارترین تحول، تحول فرهنگی و اجتماعی باشد و باید اعتراف کرد علیرغم تلاشهایی که در این زمینه صورت گرفته است، متأسفانه رسوبات فرهنگ غربی همچنان در جامعه انقلابی ما باقی مانده و امروزه این رسوبات مجدّداً فعّال گردیده و بیشترین مقاومت را در مقابل الگوهای اسلامی و آرمانهای انقلابی از خود نشان می دهد.
رسوبات مذکور مبنای حرکت جریانی شده است که به شدت از سوی غرب حمایت می شود . جریانی که جهت گیری اصلی فعالیت خود را استحاله فرهنگی و بارور ساختن ریشه های بجا مانده از فرهنگ مادی غرب که از گذشته باقی مانده اند قرارداده است.همان جریانی که زمینه ساز وتسهیل کننده «تهاجم فرهنگی» غرب بوده و بعنوان پیاده ناظم دشمن در صحنه نبرد فرهنگی عمل می کند .
پس موضوع «غرب و غرب شناسی» و شناخت پایه ها و شیوه های نفوذ و سلطه آن در کشورما، نه تنها موضوعی خارج از دستور کار نیروهای انقلاب نیست ،بلکه چیزی است که باید به جدّ بدان پرداخت و ابعاد مختلف آنرا مورد مداقّه قرار داد.
نگاهی به حوادث سالهای پس از انقلاب نیز، نشان می دهد آنچه به عنوان توطئه، فتنه گری وآتش افروزی در جنگ تحمیلی و قبل و بعد از آن در کشور ما اتفاق افتاد، تماماً با خواست و هدایت پنهان و آشکار غرب به رهبری آمریکا، صورت گرفته است.
تمام تلاش غرب، با هدف بازگشت مجدد و برقراری سلطه خود بر ایران و از بین بردن امکان دست یابی ایرانیان به حکومتی مستقل، پیشرفته و دینی و جامعه ای مبتنی بر ارزشهای اسلامی، صورت می گیرد . ده سال اقدام مسلحانه، کودتا، حمله مستقیم، جنگ و آتش افروزی و نیز، ده سال دسیسه و فتنه در ابعاد داخلی و خارجی پس از جنگ، همگی با این هدف و مقصود صورت گرفته است.
تلاش برای استحاله فرهنگی و تغییر بنیادهای فکری و ارزشیِ اسلامی و انقلابی ملّت ایران نیز در راستای همان هدف است. بهمین دلیل، بحث درباره غرب، بحث از دشمنی است که با تمام قوا و ظرفیت های خود به میدان آمده است و قصد نابودی نظام دینی وهویت ملّی و اصالت های فرهنگی ما را دارد.