تاریخچه قم و مساجد تاریخی آن

نویسنده : محمدرضا کوچک زاده

پیش گفتار

شهر مقدس قم، همواره مورد عنایت و توجه ائمه اطهار (علیهم السلام)، علما و مردم بوده و در شأن و منزلت این شهر و مردم آن، احادیث فراوانی نقل شده است.
موقعیت مذهبی، علمی و وجود مرقد مطهر حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام و حوزه علمیه و سابقه شهر قم، بر عظمت آن افزوده و توجه همگان را به خود جلب کرده است، به طوری که امروزه در زمره یکی از مهم ترین شهرهای جهان از نظر علمی و مذهبی قرار گرفته است. شهری که همواره مهد پرورش علمای بزرگوار و خادمان به جهان اسلام، بوده و منشأ تحولات عظیمی چون انقلاب اسلامی شده است. از این رو، نگارش و تبیین تاریخ این شهر باستانی یکی از خدمات ارزنده و مفیدی است که می توان در راستای معرفی این شهر به جهانیان عرضه نمود.
تاکنون دانشمندان، علما و مورخان بزرگواری به این امر خطیر همت گمارده اند؛ اما ما ضمن اعتراف به شاگردی خود در مقابل آن بزرگان، برآنیم تا این شهر مقدس را از زاویه ای دیگر، مورد بررسی قرار داده و به طور خلاصه به بیان تاریخچه آن، قبل از اسلام تاکنون یعنی استان قم بپردازیم.
به هر حال در بیان معرفی این کتاب باید گفت نوشتار حاضر، تحقیق مختصری است درباره قم و مساجد تاریخی آن؛ که البته این کتاب با توجه به محتوای آن - که به طور مفصل به معرفی مساجد تاریخی قم پرداخته است - تقریباً کاری نو و تازه است. این تحقیق از سال 1373 شمسی آغاز شده و در سال 1377 (یعنی در مدت چهار سال) به پایان رسید. گرچه تقریباً همه مطالب کتاب، با هم ارتباط تنگاتنگ دارند، اما جهت سهولت مطالعه و تفکیک مطالب، آن را به سه بخش کلی تقسیم نموده ایم که به طور خلاصه عبارتند از:
بخش اول: کلیاتی درباره شهر مقدس قم و تاریخچه آن، و مسائل دیگری که مربوط به این شهر بیان گردیده و سعی شده در عین اختصار، جامع و مفید نیز باشد.
بخش دوم: کلیات و مطالبی درباره کریمه اهل بیت، حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام است که به حق، این کتاب به نام و موضوعاتی درباره آن حضرت مزین شده است؛ و انصاف حکم می کند ما که در سایه کریمه اهل بیت از عنایات ایشان برخورداریم، شناخت مختصری از زندگینامه این بانوی دوعالم داشته باشیم.
بخش سوم: مطالبی درباره برخی از مساجد تاریخی قم و دیگر اماکن باستانی است، که البته تعدادشان هم کم نیست.
در این بخش، سعی شده که با استفاده از نظرات دانشمندان گذشته و حال، و با استفاده از منابع معتبر، تاریخچه تقریباً دقیقی از این اماکن تهیه گردد و در اختیار شما علاقه مندان قرار گیرد.
هدف از تألیف این کتاب، آشنایی دانش پژوهان و محققین و مردم خوب قم و زائرین محترم و سایر مردم با مطالب فوق می باشد که انشاءالله مفید و مؤثر واقع گردد. البته بعضی از مطالب به دلیل اهمیت و یا جالب بودن آن ها، عیناً از روی همان کتاب (البته با ذکر نام کتاب و نویسنده) مکتوب گردیده است، که انشاءالله مورد رضایت شما قرار گیرد و ما را با ارائه نظرات و پیشنهادات و انتقادات سازنده یاری نمایید.
در پایان لازم است از باب تذکر، لطف و عنایت باری تعالی را سپاس گویم که این حقیر را توفیقی چنین عطا فرمود و نیز بر خود فرض می دانم به مصداق لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق از همه عزیزان و سرورانی که در راستای این تحقیق، یاور و راهنما بودند تقدیر و تشکر نمایم.
اسامی عده ای از این عزیزان و نیز ارگان ها و سازمان ها عبارتند از:
1- استاد گرانقدر، نویسنده و دانشمند محترم، جناب آقای علی اصغر فقیهی که قسمت عمده این تحقیق را مرهون راهنمایی های بسیار عالی و متواضعانه ایشان می باشم.
2- امام جماعت محترم مسجد جامع قم، حضرت حجه الاسلام و المسلمین جناب حاج آقا سید مهدی صحفی که مرا از راهنمایی های ارزشمند بهره مند ساختند.
3- حضرت حجه الاسلام و المسلمین حاج آقا علی احتشام، یکی از روحانیون برجسته محله مسجد جامع.
4- حضرت آیه الله حاج مهدی فیض یکی از ائمه جماعت مسجد امام حسن عسکری (علیه السلام).
5- آقای محمد حاج علی اکبری، تلاش در جهت چاپ و نشر این کتاب.
6- آقای محمد جواد حاج علی اکبری تلاش در جهت امور اداری و اجرایی مربوط به این کتاب.
7- عوامل اداری و اجرایی کتابخانه پر فیض مرحوم حضرت آیه الله العظمی مرعشی نجفی به ویژه تولیت محترم آن حضرت حجه الاسلام و المسلمین دکتر سید محمود مرعشی نجفی.
8- مسئولین و عوامل کتابخانه ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.
9- مسئولین اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم.
10- مرکز جهانی علوم اسلامی.
11- مدیریت محترم حوزه علمیه قم.
و... دیگر دوستان و دانش پژوهان و مراکز علمی و مذهبی که یاری و الطاف آنان محل تقدیر و سپاس است.
اجرکم عندالله
محمدرضا کوچک زاده - دهه مبارکه فجر 1377

بخش اول : برگزیده ای از تاریخچه شهر مقدس قم

در این بخش، مطالبی درباره سابقه تاریخی قم و اهمیت آن، علت نام گذاری نام قم، علل مهاجرت عرب ها و نیز سادات و امامزادگان به این شهر، قیام های مردم قم بر علیه ستمگران و همچنین کلیاتی در مورد جغرافیای استان قم، ارائه خواهد شد.
همچنین از آن جا که حوزه علمیه قم، در زمره بهترین و باشکوه ترین حوزه های علمیه دنیا به شمار می رود، ارائه مطالبی درباره آن - هر چند مختصر - ضروری است.
بنابراین، مطالب این بخش برای کسانی مفید خواهد بود که علاقه مند هستند تا با نحوه شکل گیری این حوزه مقدسه و نیز با علمایی که با تلاش و کوشش خود، آن را پابرجا و احیا نموده اند، آشنا شوند.
در پایان بخش اول نیز مطالب کوتاهی در مورد کتابخانه بزرگ مرحوم حضرت ایه العظمی مرعشی نجفی - که یکی از بزرگترین کتابخانه های ایران می باشد - ارائه گردیده است تا علاقه مندان و دانش پژوهان محترم، با این نمونه بارز باقیات الصالحات بیشتر آشنا شوند.

شهر مقدس قم