ولایت فقیه (ولایت فقاهت و عدالت)

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

بخش هفتم: قانون اساسی، جامعه مدنی، دموکراسی

(107) قانون اساسی، چه جایگاهی در نظام جمهوری اسلامی ایران دارد؟
پاسخ: لازم است به مطالبی که درباره اصل ضرورت قانون، نقش کارشناسان حقوقی، تعهد متقابل جمهور، تعهد متقابل امام امت، امضای رسمی قانون اساسی توسط مقام امامت امت، تعهد شرعی و وجوب عمل به قانون پس از امضا و تعهد متقابل، و مانند آن که مطرح است توجه شود:
1 - ضرورت وجود قانون در یک جامعه، امری انکارناپذیر است و کسی نمی تواند بگوید چون فقیه جامع الشرایط منصوب امام معصوم علیه السلام در راس حکومت است، دیگر نیاز به قانون نیست. کشور، نمی تواند شاهد هرج و مرج باشد و مردم، باید بدانند که با چه قانونی روبرو هستند و رهبر چگونه می خواهد جامعه را اداره کند و تعهدهای متقابل امام و امت چیست. قانون، برای آن است که فقیه جامع الشرایط، به مردم اعلام کند که شیوه اداره جامعه و اعمال ولایت اسلامی، چگونه است.
2 - قانون اساسی، یک سلسله مصوباتی است که کارشناسانه بررسی و تصویب شده، تعهد متقابل عقلای ملت بر آن قرار گرفته، و به امضا ولی مسلمین رسیده است.
3 - تعهد متقابل، پس از آنکه به امضای والی مسلمین رسید، وفای به آن واجب است، لیکن این قانون اساسی، در عین حال که فقیهان و مجتهدان و متخصصان آن را تنظیم کرده اند، چون ساخته دست بشر است، نقص یا عیب یا هر دو را دارد که برای توضیح مفهوم نقص و عیب و برای بیان تفاوت این دو با یکدیگر، مثالی ارائه می شود.
اگر در یک اطاق دوازده متری، یک فرش سالم نه متری انداخته شود، گفته می شود این فرش سالم، نسبت به وسعت اطاق، ناقص است و کمبود دارد. اما اگر این فرش نه متری، سالم نباشد، بلکه در آن، پارگی یا سوراخی وجود داشته باشد، گفته می شود این فرش، معیوب است. هر چیزی که ساخته فکر بشر باشد، ممکن است ناقص یا معیوب باشد یا هر دو محذور را دارا باشد. قانون قرآن و عترت، چون وحی الهی است و همراه عصمت است، هیچ گاه ناقص یا معیوب نخواهد بود، ولی قانون اساسی، اگر چه سعی بلیغی در تنظیم آن صورت گرفته و نهایت دقت در هماهنگی آن با قوانین اسلام و در کفایت آن برای داره جامعه اعمال شده است، لیکن می تواند عیب یا نقص یا هر دو را داشته باشد که اگر با گذشت زمان و تجربه عملی، هر یک از آنها مشخص شود، قابل ترمیم و بازنگری است، چنانکه پس از گذشت ده سال از عمر انقلاب و پس از تجربه عملی نظام اسلامی، روشن شد که قانون اساسی قبلی، نیازمند بازنگری و تغییر است و با دستور حضرت امام قدس سره، شورایی از کارشناسان و متخصصان و تجربه دیدگان نظام، جهت بازنگری و تغییر قانون اساسی، به بحث نشستند و مثلا سمت نخست وزیری را از قانون اساسی برداشتند، زیرا در تجربه عملی به این نتیجه رسیده بودند که این شیوه، برای کشور مفید نیست و نباید قدرت اجرایی، به دست دو نفر، یعنی نخست وزیر و رئیس جمهور باشد. قطعاً نمی توان گفت که پس از این بازنگری، قانون اساسی فعلی، هیچ عیب یا نقصی ندارد و در آینده نیز نیازمند تغییر و اصلاح نیست. به همین دلیل، در بازنگری اخیر، فصل چهاردهم قانون اساسی، به بازنگری در قانون اساسی اختصاص داده شد و اصل یکصد و هفتاد و هفتم که آخرین اصل قانون اساسی است، برای قانونمند شدن بازنگری های احتمالی آینده، تدوین گردید.
بنابراین، چون قانون اساسی، قانون کارشناسی شده و مورد تعهد متقابل عقلاست و پس از همه پرسی، به تنفیذ ولی مسلمین رسیده است، الزام آور است، لیکن ارزش آن، به استناد اصل چهارم قانون، محدود است. اصل مزبور این است:
کلیه قوانین و مقررات مدنی، جزایی، مالی، اقتصادی، اداری، فرهنگی، نظامی، سیاسی و غیر اینها باید بر اساس موازین اسلامی باشد. این اصل بر اطلاق یا عموم همه اصول قانون اساسی و قوانین و مقررات دیگر حاکم است و تشخیص این امر بر عهده فقهای شورای نگهبان است.
البته در ذیل اصل آخر قانون اساسی، محتوای برخی از اصول قانون اساسی، به دلیل قطعیت و ضرورتی که دارند، تغییرناپذیر اعلام شده است:
محتوای اصل مربوط به اسلامی بودن نظام و ابتنای کلیه قوانین و مقررات بر اساس موازین اسلامی و پایه های ایمانی و اهداف جمهوری اسلامی ایران و جمهوری بودن حکومت و ولایت امر و امامت امت و نیز اداره امور کشور با اتکا به آرا عمومی و دین و مذهب رسمی ایران تغییرناپذیر است.
(108) آیا رهبر می تواند قانون اساسی یا اصولی از آن را لغو کند؟
پاسخ: همان گونه که نظام علی و معلولی جهان، چنان رصین و استوار است که ناهماهنگی با آن در نظام تکوین متنع است، نظم امامت و امت نیز چنان مرصوص است که نادیده گرفتن آن در نظام تشریع، ممنوع می باشد. امت، در هنگام پذیرش امامت امام و نیز امام، هنگام اعلام قبول وظیفه رهبری و امامت امت، با یکدیگر تعهد و تعاهد متقابل دارند که نه تنها به صورت یک عهد و عقد صحیح تنظیم می شود، بلکه به عنوان یک عهد لازم و عقد حتمی امضا می گردد که نقض آن، برای هیچ کس جائز نخواهد بود. اگر رهبر یک ملت به عنوان امام آنان، و ملت یک کشور به عنوان امت آن امام، تعهد متقابل را به صورت قانون اساسی تدوین نموده اند و فقیه جامع شرایط رهبری نخست به عنوان یک شهروند، با استفاده از شخصیت حقیقی خود، در همه پرسی شرکت کرد و به آن قانون اساسی رای داد و ثانیاً پس ار رای قاطع ملت، به عنوان فقیه جامع الشرایط، با استعانت از شخصیت حقوقی خویش، آن قانون اساسی و نیز محصول آرا ملت را تنفیذ کرد، وفای به چنین تعاهد متقابل، بر امام و بر امت واجب خواهد بود و نقض آن، جایز نیست.
بنابراین، فقیه جامع شرایط رهبری، با جمهور مردم چنین تعهد کرده است که ولایت خویش را در محدوده قانون اساسی اعمال می کند و حدود وظائف و اختیارات خود را، برابر اصول معین در طی فصول آن قانون رعایت می نماید، چه اینکه امت نیز وظائف و حقوق خود را، برابر اصول مضبوط در چند فصل قانون اساسی اعمال می کند. لذا تعدی از قانون اساسی، نه برای رهبر رواست و نه برای جمهور، مگر در موارد حقوقی خاص مانند موارد ذیل:
1 - عهد مزبور، به صورت یک عقد جائز باشد نه لازم، که اگر جائز بود، نقض آن برای هر یک از طرفین عهد رواست.
2 - عهد مزبور، به صورت ایقاع ارائه شود نه عقد، که اگر چنین بود، نقض آن، در اختیار صاحب قدرت ایقاع است و طرف دیگر حقی ندارد (البته برخی از ایقاع ها)
3 - عهد مزبور، گرچه به صورت عقد ارائه شده نه به صورت ایقاع و به عنوان عقد لازم است نه جائز، لیکن برای یکی از دو طرف عقد، خیار یعنی حق فسخ ثابت باشد، که در این حال، فقط ذی الخیار، حق فسخ عهد یاد شده را دارد.
غرض آنکه، نقض حریم قانون و ترک منطقه آن، بدون مجوز قانونی روا نیست و تجویز حقوقی در فقه اسلام، مضبوط است که به نموداری از آن اشاره شد. چون خود رهبر، قانون اساسی را همراه با آحاد ملت پذیرفت و بعد از همه پرسی و رای امت به آن آرای عمومی را امضا و تنفیذ کرده است، به آن متعهد است و نمی تواند بر خلاف آن عمل کند و اگر با گذشت زمان، نقض یا عیب برخی از اصول قانون اساسی آشکار شد، رهبر با بررسی ای که مجمع تشخیص مصحلت نظام انجام می دهد، بر اساس اصل یکصد و هفتاد و هفتم، دستور بازنگری می دهد و پس از بازنگری و طی مراحل قانونی، به همه پرسی گذاشته می شود و سرانجام، خود رهبر نیز در همه پرسی اخیر شرکت می کند و به آن، رای مثبت می دهد و سپس آرا عمومی را که یکی از آنها رای شخصیت حقیقی خود رهبر است به عنوان والی مسلمین و با استعانت از شخصیت حقوقی خویش، امضا و تنفیذ می نماید و بنابراین، اصول تبدیل یا تحویل یافته، همانند اصل قانون اساسی، از مسیر صحیح، صبغه قانونی پیدا می کند.
تذکر: فقیه جامع الشرایط، گاهی به تاسیس نهاد، مجتمع، موسسه، و مانند آن قیام می کند و به کارهای فرهنگی و اجتماعی اقدام می نماید که گرچه چنین اموری در قانون اساسی پیش بینی نشده، لیکن، نه مخالف قانون است و نه تزاحم قانونی دارد و نه برای دولت جمهوری و بودجه رسمی کشور بار مالی ایجاد می کند. این گونه از کارها، گرچه وظیفه قانونی و حتمی او نیست، لیکن منع قانونی هم ندارد، زیرا همانند سایر مراکز ملی و مردمی است که دیگر فقیهان، دانشوران، دانش پژوهان، و یا خیرین جامعه دارند.
(109) آیا برای دفاع از ولایت فقیه یا ولی فقیه، می توان از طریق غیر قانونی عمل کرد؟ چگونه می توان از ولایت فقیه دفاع نمود؟
پاسخ: 1 - دفع تعدی یا دفاع از حق و حریم مورد تهاجم، نباید از قانون عقلی یا دلیل نقلی خارج شود، زیرا برای هر دفع یا دفاعی، مرز مشخصی است که تجاوز از آن، به نوبه خود، تعدی محسوب می شود.
2 - گاهی تزاحم حکم اهم با حکم مهم است که مثلا، امر دایر است میان دو کار لازم که هر دو موافق قانونند ولی یک اهم است و دیگری مهم، در این مورد، به اهم عمل می شود و آنکه مهم است، ترک می شود. اگر امر دائر است میان دو کار که هر دو مخالف قانونند و یکی فاسد است و دیگری افسد، به حکم عقل، باید افسد را ترک کرد و به ناچار و برای ترک افسد، مرتکب امر فاسد شد.
3 - دفاع از ولایت فقیه، همانند دفاع از سایر حقوق اسلامی، دارای مراتبی است: اولا تبیین معنای آن و تحلیل حدود و رسوم آن. ثانیا تعلیل مبادی تصدیقی آن به طوری که راه اثبات آن روشن شود و اگر نقدی متوجه آن گردد، از راه مبادی خاص او باشد و مدار پاسخ از آن نقد نیز معلوم باشد. ثالثا دفاع علمی از حریم آن، به نقد وسیله ایراد بر آن و پاسخ به سوال منتقدانه از آن و دفع شبهه و سایر شوون علمی دفاع از آن. رابعاً حفظ حریم آن از تهاجم عملی بیگانگان و صیانت محدوده آن از تجاوز آشکار مهاجمان به فرهنگ و ملیت و تمدن یک امت که تدین او عین تمدن اوست، همانند سایر اقسام دفاع از اصول ارزشی دیگر نظام اسلامی، تا زمینه فساد و هرج و مرج پدید نیاید.
4 - از آنچه گفته شد، روشن می شود که دفع یا دفاع از ولایت فقیه، حتماً باید در راستای حفظ نظم و سلامت جامعه باشد. به هر تقدیر، آسیب دوست نادان در تعصب جاهلی، همانند آسیب دشمن دانا و زیرک، زیانبار است و افراط و تفریط، همانند فرث و دم آلوده اند که باید لبن خالص دفاع علمی و عقلی، از میان آنها استنباط گردد.
(110) آیا نظام حکومتی بر مبنای ولایت فقیه، برای تحقق باید و نبایدهای الزامی است یا برای تحقق اخلاق فاضله و اعتقادات صحیح؟
پاسخ: 1 - حکومت اسلامی و نظام ولایت فقیه، برای تحقق دین در جامعه است و دین، شامل سه بخش اعتقاد و اخلاق و عمل است. بنابراین، ولایت و حکومت فقیه، فقط برای بایدها و نبایدهای الزامی نیست، ولی چون انسان و جامعه انسانی، از طریق رفتار و عمل اصلاح می شوند، باید مورد توجه نظام باشد.
2 - بند ششم از اصل دوم قانون اساسی می گوید جمهوری اسلامی، نظامی است بر مبنای کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توام با مسوولیت او در برابر خدا، و در اصل سوم قانون اساسی، شانزده وظیفه برای دولت جمهوری اسلامی، مقرر شده تا بوسیله آن، اهداف مذکور در اصل دوم را محقق سازد. وظیفه اول، همان ایجاد محیط مساعد برای رشد فضائل اخلاقی بر اساس ایمان و تقوا و مبارزه با کلیه مظاهر فساد و تباهی است.
3 - اگر نظام اسلامی، توجه بیشتری به بایدها و نبایدها می کند، برای آن است که برخی نمی خواهند در جامعه کنونی ما، احکام اسلامی تحقق پیدا کند، می خواهند تا آنجا که ممکن است، آزادی را مطلق کنند و برای این هدف، تلاش می کنند که ولایت فقیه را مقید نمایند، وگرنه نظام و حکومت اسلامی، در امور فرهنگی جاری کشور، توجه به فضائل اخلاقی و اعتقادات نیز دارد.
4 - حضرت امیرالمومنین علیه السلام در تبیین حقوق متقابل بین امام و امت چنین فرمود: ایها الناس ان لی علیکم حقا ولکم علی حق: فاما حقکم علی فالنصیحه لکم و توفیر فیئکم علیکم و تعلیمکم کیلا تجهلوا و تادیبکم کیما تعلموا (736) یعنی ای مردم، من بر شما حقی دارم و نیز بر من حقی دارید. حق شما بر من، عبارت است از:
1 - رهنمود اخلاقی و هدایت خیر خواهانه شما. 2 - صرف اموال عمومی در مصالح شما بدون حیف و میل 3 - تعلیم شما تا از جهل برهید 4 - تادیب شما به آداب الهی که انسان های سالک صالح بر آنند، تا به ادب مع الله برسید. از اینجا، گذشته از فرق میان رهائی از جهل و نیل به ادب، معلوم می شود که وظیفه حکومت اسلامی، تادیب امت به ادب الهی است.
(111) آیا جامعه مدنی با حکومت اسلامی و نظام ولایت فقیه سازگار است؟
پاسخ: وقتی گفته می شود جامعه مدنی باید دید مقصود از این عبارت چیست. اگر کسی بر آن است که جامعه مدنی، از مدینه النبی صلی الله علیه و آله نشات گرفته است و همان مدینه فاضله ای است که حکما الهی و بزرگان دین گفته اند، البته چنین چیزی، با نظام ولایت فقیه و حکومت اسلامی سازگار است.
سوال: در این صورت، آیا می توانیم حکومت اسلامی و نظام ولایت فقیه داشته باشیم، بدون آنکه جامعه مدنی تحقق یافته باشد؟
جواب: تمدن اسلامی که با ولایت فقیه شکل می گیرد، عین تدین اوست که از قرآن و عترت استنباط می گردد. برای جامعه مدنی، تفسیرهای گونه گونی هست که برخی از آنها، مخالف با نظام اسلامی و بعضی موالف با آنند و همان گونه که در صدر پاسخ اشاره شد، اگر مقصود از مدنیت، همان تمدن رسول اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام است، در این صورت، جامعه مدنی، بدون ولایت فقیه نخواهد بود، چه اینکه نظام ولائی نیز همراه با جامعه مدنی است.
تذکر: در مسائل حقوقی، باید از استعمال الفاظ مشترک (بدون قرینه تعیین مطلوب) پرهیز نمود، چه اینکه سوال از اختلاف یا ائتلاف جامعه مدنی با نظام ولائی فقیه، باید با شواهد تشخیص همراه باشد وگرنه اشتراک لفظی، زمینه ساز بسیاری از معالطه ها است.
(112) برتری نظام ولایت فقیه بر دموکراسی چیست؟
پاسخ: نظام ولائی، یک نوع دموکراسی ویژه و حکومت مردمی خاص است که با اندک توضیح، خصوصیت آن معلوم می گردد:
1 - نظام ولایت فقیه، همه خوبی ها و مزایای دموکراسی را دارد و از بدی ها و شرور آن محفوظ است. در نظام دموکراتیک، مردم کاملا حضور دارند، حق رای دارند، و پس از تامل و تدبر و اندیشه، قانون یا شخص مجری آن را انتخاب می کنند، همه این امور، در نظام ولایت فقیه نیز وجود دارد. از سوی دیگر، ضعف و نقص و عیب نظام دموکراتیک، در این است که قانون آن نظام، از آداب و رسوم و اندیشه های بشری آنان گرفته می شود، بشرهای عادی می اندیشند و قانونی خاص وضع می کنند و گاهی نیز چیزهایی را تجویز می کنند که عقل انسان سلیم الفطره، از پذیرش آنها استنکاف دارد،
قوانینی در غرب تصویب شده که انسان، حتی از گفتن آن شرم دارد، اما در نظام اسلامی و در نظام ولایت فقیه، محور تقنین، وحی الهی است و قانون آن، گرفته شده از قرآن و عترت طاهرین علیهم السلام است و حاکم اسلامی، بر اساس این قانون معصوم و بی خطا، کشور را اداره می کند و خود حاکم، گاهی معصوم است مانند رسول اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت عصمت علیهم السلام و گاهی عادل است (نه معصوم) مانند نائبان خاص یا عام آنان.
2 - در نظام دموکراتیک، انسان ها، آزادی کاذب دارند، چون خود را از حکم و قید خداوند رها می دانند، ولی در نظام اسلامی، آزادی انسانی، توام با مسوولیت در برابر خدا مطرح است. انسان مسلمان، نسبت به غیر خداوند آزاد است و این آزادی را از راه عبودیت و بندگی خداوند کسب می کند. این از بیانات نورانی حضرت امیرالمومنین سلام الله علیه است که می فرماید: الهی کفی بی عزاً ان اکون لک عبداً و کفی بی فخراً ان تکون لی رباً (737) خداوندا در عزت و افتخار من همین بس که من بنده توام و تو پروردگار منی. انسان اگر در بند خدای جمیل و جلیل باشد، به مقام والا می رسد و علم و قدرت را از او طلب می کند و به آن می رسد.
بنابراین، در نظام ولایت فقیه، آزادی انسانی و حقوق بشر و حق رای و انتخاب نمایندگان مجلس خبرگان و ریاست جمهوری و نمایندگان مجلس شورای اسلامی و شوراها و...، همگی وجود دارد و در عین حال، تعالی معنوی انسان نیز محفوظ است و زیان های موجود در نظام های دموکراتیک وجود ندارد.
3 - گرچه تحلیل حریت و تبیین معنای آزادی در فرهنگ وحی، در گذشته گذشت (738) لیکن اشاره اجمالی به آن، چنین است:
1 - قرآن کریم، انسان گنهکار را بدهکار می داند.
2 - شخص بدهکار، باید کالائی را در گرو بستانکار قرار دهد.
3 - در مسائل مالی، ممکن است خانه یا فرش به عنوان رهن، قبول شود، لیکن در مسائل اعتقادی، اخلاقی، و عملی، خود انسان گنهکار را به عنوان رهن، می گیرند که تعبیر قرآن کریم در این باره می فرماید: کل نفس بما کسبت رهینه (739) کل امری بما کسب رهین (740)
4 - انسان پرهیزکار، از گزند گرو و آسیب رهن، در امان است، چرا که بدهکار نیست و کسی که در گرو چیز یا کسی نباشد، آزاد است و از نعمت پر برکت حریت، برخوردار خواهد بود، لذا اصحاب یمین یعنی کسانی که در صحابت یمن و برکت، انسان متبرکی شده اند از رهن آزادند.
از آنچه گفته شد، معلوم می گردد که معیار آزادی در فرهنگ قرآن، به لحاظ عرفان و اخلاق چیست.
(113) در کتاب حقوق بشر، شما دموکراسی را مشرکانه دانسته اید (741) آیا دموکراسی، با توحید سازگاری ندارد؟
پاسخ: چون ممکن است برای دموکراسی، معانی متعدد یاد کرد و از طرفی لازم است که از استعمال الفاظ مشترک در تعاریف و نیز در مباحث حقوقی، جداً پرهیز کرد، لذا باید دموکراسی مخالف توحید را چنین توضیح داد:
1 - دموکراسی در قانون، به این معنا که انسان خود را بی نیاز از قانون الهی بداند و یا خود را مجاز در تغییر احکام خداوند بداند، با توحید و دینداری ناب نمی سازد، اگر کسی بخواهد با رای خود و دیگران، احکام قطعی دین، مثل نماز و روزه را تغییر دهد، چنین امری، اگر چه به نام دموکراسی باشد، مردود و باطل است.
2 - اما دموکراسی در نحوه اجرای احکام و نیز در موضوعات، به این معنا که کسی بگوید ما همه احکام الهی را چه در عبادات، چه در معاملات، و چه در حدود و دیات قبول داریم، ولی در موضوعات که آنها را چگونه پیاده کنیم، کشور را چگونه اداره کنیم، سیستم و ساختار امور اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی چگونه باشد و مانند آن، با نظر مردم و اکثریت، صورت می پذیرد، و این دموکراسی، مخالف توحید نیست و لذا قبول است و در دین و حکومت اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
(114) اکثر فلسفه های سیاسی جدید، حکومت بر مبنای حقوق انسان را مشروع و معقول می دانند نه حکومتی که بر اساس تکلیف انسان باشد و حقوق و آزادی های انسان را نادیده بگیرد. از آنجا که ولایت و حکومت فقیه، بر اساس تکلیف انسان نه حقوق انسان، پس پذیرفته نیست.
پاسخ: همان گونه که تمدن اسلامی، عین تدین مسلمین است، تکالیف اسلامی نیز عین حقوق مسلمین است و توضیح آن این است:
1 - در نظام ولایت فقیه، مردم هم تکلیف دارند و هم حقوق، و تکلیف آنان، از حقوقشان سرچشمه می گیرد، بنابراین، حاکم اسلامی، چه معصوم و چه غیر معصوم، تنها با تکلیف بر مردم حکومت نمی کند، بلکه حقوق آنان را نیز در نظر دارد، البته حق در میان انسان ها، یک امر دو طرفه است، چنانکه حضرت امیرالمومنین سلام الله علیه در این باره می فرماید ن فالحق اوسع الاشیا فی التواصف واضیقتها فی التناصف لایجری لاحد الا جری علیه (742) حق، به نفع هیچ کس جاری نمی شود مگر آنکه بر خود او نیز جاری می گردد و به نفع دیگران، بر او الزام می آورد. مردم، بر حکومت حقوقی دارند و حکومت نیز بر آنان حقوقی دارد.
2 - باید توجه داشت که انسان، در برابر ذات اقدس اله، مالک چیزی نیست، انسان یک قطره آب یا یک تکه خاک بود که خداوند او را به این صورت در آورد: و بدأ خلق الانسان من طین، ثم جعل نسله من سلاله من ما معین، ثم سواه و نفخ فیه من روحه (743) و پس از مدتی نیز او را در خاک می کند: منها خلقناکم و فیها نعیدکم (744) و در مرحله سوم، دوباره انسان را از خاک خارج می سازد: و منها نخرجکم تاره اخری (745) تا به پاداش یا کیفر اعمالش باریابد.
چنین انسانی، مالک چیزی نیست: و لا یملک لنفسه نفعاً و لا ضراً و لا موتا و لا حیوه (746) وقتی مالک خودش نبود، مالک شوون خودش نبود،
نسبت به ذات اقدس اله حقی ندارد، اگر چه نسبت به انسان های دیگر و نیز مخلوقات دیگر، حقوق متقابل دارد، ولی نسبت به خالق خود، حقی ندارد و فقط خداوند است که نسبت به مخلوقاتش حق دارد.
3 - اما در عین حال، خداوند از باب کتب علی نفسه الرحمه (747) برای دیگران و به سود انسان ها، بر خودش حقی قرار داد و آن این است که اگر کسی ایمان آورد و عمل صالح انجام داد، به او پاداش خوب بدهد و به این وعده خود، قطعاً عمل خواهد کرد: لا یخلف الله المیعاد (748) و این، از لطف و رحمت خداوند نسبت به بندگان است، زیرا پاداش خداوند، برای کاری نیست که انسان برای او کرده باشد، بلکه برای کاری است که انسان، به سود خود کرده است، مانند باغبانی که به نهال خود بگوید من این آب را در اختیار تو قرار می دهم، تو اگر از این آب استفاده کردی، به تو پاداش می دهم. در حقیقت، پاداشی که این نهال پس از جذب آب از باغبان دریافت می کند، همان بالندگی و مثمر شدن خود اوست. اصولا، دین آمده است تا انسان را بالنده کند و او را از تبهکاری و تیرگی و تاریکی جهل علمی و جهالت عملی برهاند: الر کتاب انزلناه الیک لتخرج الناس من الظلمات الی النور (749) دین خدا و تکالیف الهی، برای رساندن انسان به نور علمی و نور عقلی و عملی آمده است و اگر چه قیام مردم به قسط و عدل، هدف دین است، اما هدف نهایی، همان نوارنی شدن انسان ها است، آن گونه که به علم الیقین برسند و بتوانند در همین دنیا، قیامت را ببیند: کلا لو تعلمون علم الیقین، لترون الجحیم (750) شهود قلبی، یقین باطنی، لقا الهی، لقا مظاهر اسما خدا و اسم اعظم، همگی از اهداف اموری است که ظاهر آن تکلیف است و باطن آن حق.
بنابراین، خداوند، حق خود را بر انسان، به صورت تکالیفی در آورده است که آن تکالیف، در حقیقت، آب حیات انسان و مایه رشد و بالندگی اوست: یا ایها الذین امنوا استجیبوا لله و للرسول اذا دعا لما یحییکم (751) تکامل انسان، در پرتو احکام الهی به سود خود اوست و برای خداوند، سودی ندارد و از سوی دیگر، از باب لطف و رحمت بی نهایتش، بدون آنکه مخلوقاتش بر او حقی داشته باشند، برای آنان حقی جعل کرده است.
4 - تعیین محدوده حق و تکلیف، از یک سو به جهان بینی خاص نیازمند است و از سوی دیگر، به انسان شناسی مخصوص محتاج می باشد. آن گونه که قرآن کریم، عالم و آدم را معرفی می نماید، حقوق انسان، در چهره تکالیف او ظهور می کند و ثمره تکالیف او، مایه تحقق عینی حقوق اوست.
(115) آزادی، حق انسان هاست و ولایت فقیه این حق را از آنان سلب می کند.
پاسخ: در فصل نخست کتاب، به تفصیل درباره آزادی و اهمیت آن سخن گفته شد. (752) آزادی، یک اصل مقدس و محترم و عقل پذیر است، لیکن به فتوای خود عقل، آزادی انسان، نمی تواند بی حد و حصر باشد و باید حدودی داشته باشد. حد آزادی در نظام تکوین، در دایره نظام علی و معلولی است، یعنی ممکن نیست موجودی امکانی، اعم از انسان یا غیر انسان، بتواند کاری را فراتر از قانون علیت و معلولیت انجام دهد. حد آزادی در نظام تشریع، در محدوده تعلیم کتاب و حکمت و تزکیه نفوس است، یعنی ممکن نیست که انسان، در خارج از دائره وحی الهی، به کمال مطلوب باریابد. از سوی دیگر، هیچ ملتی در برابر قانون آزاد نیست و هر ملتی، آزادی را در دائره قانون محترم می داند نه در برابر قانون و خارج از آن. ملتی که اسلام را به عنوان دین خود قبول کرده و در برابر قرآن و عترت، خضوع می کند و خود را بنده خدا می داند و خداوند را، علیم و حکیم و رحیم می داند و فهمیده است که عزت و سعادت دنیا و آخرت او، در بندگی خدا و پیروی از رهنمودهای سعادتبخش او نهفته است، چنین ملتی، آزادی دینی و آزادی انسانی را می طلبد نه آزادی و رهایی بی حد و حصر و هوامداری و لذت گرایی حیوانی را، چنین ملتی، ادعای استغنای از دین و داعیه خدایی ندارد و خود را فوق قانون خدا یا بی نیاز از آن نمی پندارد.
بنابراین، اگر مقصود از آزادی در این اشکال، آزادی در برابر خدا و قانون خداست، این آزادی را، ملت مسلمان نخواسته اند تا ولایت فقیه یا ولی فقیه، آن را سلب کرده باشد، و اگر مقصود از آزادی، آزادی فطری و انسانی مورد تایید دین و قانون خداوند است که دینداران خواستار آنند، این آزادی، در حکومت اسلامی و در نظام ولایت فقیه، سلب نشده و هیچ گاه سلب نخواهد شد و اکنون به لطف الهی، جمهوری اسلامی ایران، مردمی ترین نظام جهان است که با حضور و حرکت و شوق و مشورت مردم اداره می شود.
پروردگارا، هیچ زلت علمی را سبب ذلت سیاسی ما قرار مده و هیچ عثرت قلمی را مانع عثور بر معرفت صحیح مساز، خدایا، به ما آن ده که آن به، و آن گونه رفتار نما که شایسته توست، نه آن گونه که ما مستحق آنیم، خداوندا همگان را سرشار از فوز فیض فرما، نظام اسلامی، رهبری نظام، ملت گرانقدر ایران الهی را مشمول لطف خاص خویش فرما و در ظهور ولی خود، بقیه الله الاعظم (ارواحنا فداه) تعجیل فرما،
والحمدلله رب العالمین


...................) Anotates (.................
1) سوره ق، آیه 30
2) سوره روم، آیه 30
3) سوره شمس، آیه 8
4) سوره اسراء آیه 70
5) سوره روم آیه 30
6) نهج البلاغه، خطبه 1، بند 37
7) سوره قیامت، آیه 36
8) سوره قمر، آیه 49
9) سوره مومنون، آیه 37
10) سوره جاثیه، 23
11) سوره بقره آیه 256
12) سوره زمر، آیات 17 و 18
13) سوره فصلت، آیه 33
14) سوره کهف، آیه 29
15) سوره انسان، آیه 3
16) سوره بقره، آیه 256
17) سوره یونس علیه السلام، آیه 36
18) سوره یس، آیه 17
19) سوره شعرا آیات 3 و 4
20) سوره حج آیه 39
21) تفسیر المیزان، ج 2، ص 89 - 99
22) سوره روم، آیه 30
23) سوره انفال، آیه 39
24) سوره یس، آیه 17
25) سوره کهف، آیه 29
26) سوره روم، آیه 30
27) سوره انفال، آیه 39
28) نهج البلاغه، خطبه 1 بند 37
29) سوره دخان آیه 18
30) سوره اعراف، آیه 157
31) سوره یوسف علیه السلام، آیه 2
32) سوره ص، آیه 29
33) سوره محمد صلی اللَّه علیه و آله آیه 24
34) سوره مطففین، آیه 14
35) سوره توبه، آیه 87
36) سوره بقره، آیه 256
37) سوره سبا، آیه 7
38) سوره نبأ، آیات 1و 2
39) سوره آل عمران، آیه 200
40) بحار، ج 99ص 58، ح 16
41) سوره حج، آیه 29
42) سوره بقره، آیه 144
43) تفسیرالمیزان، ج 6، ص 506
44) احیا تفکر اسلامی، ص 86
45) سوره مدثر، آیه 38
46) بحار، ج 56 ص 220، ح 85 (خطبه شعبانیه)
47) سوره بلد آیه 13
48) سوره شمس، آیه 10
49) بحار، ج 2 ص 56 ، ح 36
50) سوره یس، آیات 69 و 70
51) سوره فاطر، آیه 22
52) سوره نمل، آیات 80 و 81
53) نهج البلاغه، حکمت 211
54) همان، حکمت 133
55) نهج البلاغه، خطبه 192، بند 10
56) سوره یوسف علیه السلام آیه 5
57) سوره مدثر، آیه 28
58) سوره بقره، آیه 130
59) سوره اسرا، ایه 1
60) سوره کهف، آیه 1
61) سوره نجم، آیه 10
62) سوره کهف، آیه 65
63) نهج البلاغه، خطبه 193، بند 5
64) همان، نامه 31، بند 87
65) بحار، ج 71، ص 402
66) المیزان، ج 11، ص 155
67) سوره، ص آیه 71
68) همان، آیه 72
69) سوره اعراف، آیه 172
70) همان
71) سوره نازعات، آیه 24.
72) سوره ق آیه 5
73) سوره فرقان، آیه 44
74) سوره یوسف علیه السلام آیه 40
75) سوره مریم (س)، آیه 93
76) سوره اسرا، آیه 44
77) سوره حشر، آیه 24
78) سوره فصلت، آیه 11
79) سوره ملک، آیه 1
80) سوره یس آیه 83
81) سوره آل عمران، آیه 83
82) سوره رعد آیه 15
83) سوره قیامت، آیه 36
84) سوره انعام، آیه 91
85) سوره نوح علیه السلام، آیه 17
86) سوره ابراهیم علیه السلام آیه 24
87) سوره صافات، آیات 64 و 65
88) کافی، ج 1، ص 168، ح 1
89) بحار، ج 23، ص 21، ح 21 و علل الشرایع، ج 1، باب 153، ص 231، ح 6 (با اندکی تفاوت)
90) تنبیهات و اشارات، ج 3، ص 371
91) همان، ج 3، نمط نهم، ص 374
92) در ص 154 سخن جناب بوعلی ره و توضیحاتی درباره آن آمده است.
93) سوره نسا، آیه 165
94) سوره طه، آیه 134
95) سوره ملک، آیه 8
96) سوره بقره، آیه 151
97) سوره نجم، آیات 8 و 9
98) سوره بروج، آیه 22
99) سوره آل عمران، آیه 7
100) سوره نمل، آیه 1
101) سوره انعام، آیه 90
102) سوره مدثر، آیه 36
103) سوره نحل، آیه 89
104) نهج البلاغه، خطبه 18، بند 5
105) سوره انعام، آیه 38
106) سوره مائده، آیه 3
107) سوره احزاب، آیه 40
108) بحار، ج 5، ص 69، ح 1
109) سوره بقره، آیه 43
110) همان، آیه 183
111) سوره حجرات، آیه 11
112) همان، آیه 12
113) همان، آیه 10.
114) سوره آل عمران، آیه 103.
115) سوره توبه، آیه 5.
116) سوره مائده، آیه 38.
117) سوره نور، آیه 2.
118) سوره انفال، آیه 60.
119) سوره توبه، آیه 123.
120) همان، آیه 73.
121) بحار؛ 80، ص 379، ح 47.
122) سوره جمعه، آیه 9.
123) سروه توبه، آیه 2.
124) سوره مائده، آیه 97.
125) سوره بقره، آیه 213
126) برخی از پیامبران از خود شریعتی نداشته اند و پیرو شریعت پیامبر اوالوالعزم پیش از خود شده اند، مانند لوط علیه السلام که به شریعت ابراهیم سلام الله علیه ایمان آورد: فامن له لوط (سوره عنکبوت، آیه 26) و بر اساس دستور او عمل می نمود و هر پیامبر اولوالعزمی باذن الله حاکم بود و کارهای شریعت را تقسیم می نمود، به برخی سمت فرماندهی جنگ می داد، به بعضی سمت تدریس، و به دیگری هدایت و ارشاد و مانند اینها
127) نهج البلاغه، خطبه 40، بند 1
128) سوره توبه، آیه 33
129) سوره نحل، آیه 36
130) سوره طه، آیه 36
131) سوره انبیاء، آیه 105
132) سوره حدید، آیه 25
133) سوره نور، آیه 55
134) همان
135) سوره آل عمران، آیه 19
136) سوره مائده، آیه 3
137) سوره توبه، آیه 33
138) سوره حجر، آیه 85
139) سوره، رعد، آیه 17
140) سوره آل عمران، آیه 137
141) سوره فاطر، آیه 43
142) سوره اسرا، آیه 81
143) سوره انبیا، آیه 18
144) سوره توبه، آیه 40
145) سوره هود علیه السلام آیه 17
146) سوره نساء آیه 82
147) سوره انفال، آیه 63
148) سوره انفال، آیه 63
149) سوره قصص، آیه 40
150) همان، آیه 81
151) سوره حاقه، آیه 7
152) سوره نور، آیه 62
153) سوره رعد، آیه 11
154) سوره انفال، آیه 53
155) سوره مومنون، آیه 37
156) سوره بقره، آیه 156
157) بحار، ج 23، ص 21 ح 21 و علل الشرایع، ج 1، ص 231 باب 153، ح 6 (با اندکی تفاوت)
158) سوره انشقاق، آیه 6
159) سوره مومنون، آیه 37
160) سوره کهف، آیه 46
161) بحار، ج 73، ص 350، ح 13
162) همان، ج 16، ص 324، ح 16
163) همان، ج 75، ص 251، ح 99
164) سوره طور، آیه 23
165) سلسله الینابیع الفقهیه، ج 9، ص 219
166) سوره هود علیه السلام، آیه 17
167) سوره حاقه، آیات 40-46
168) سوره نجم، آیات 3و4
169) در فصل چهارم کتاب به تفصیل خواهد آمد که حاکم اسلامی در عصر غیبت، به سبب رای اکثریت مردم وکیل آنان نمی گردد، بلکه ولایت دینی او مورد پذیرش مردم قرار می گیرد.
170) سوره طه، آیه 64
171) سوره نساء آیه 105
172) سوره شعرا، آیات 193 و 194
173) سوره نمل، آیه 6
174) سوره اعلی، آیه 6
175) سوره نجم، آیات 1 - 4
176) سوره تکویر، آیه 24
177) بحار ج 2، ص 147، ح 19
178) سوره اسرا آیه 78
179) همان، آیه 79
180) سوره نسا، آیه 84
181) سوره شوری، آیه 9
182) سوره نسا، آیه 59
183) بحار، ج 10، ص 227، ح 1
184) سوره ابراهیم علیه السلام و آیه 1
185) سوره بقره، آیه 257
186) سوره انعام، آیه 122
187) سوره حدید، آیه 28
188) سوره حدید، آیه 28
189) نهج البلاغه، حکمت 129
190) نهج البلاغه، خطبه 183، بند 11
191) سوره نور، آیه 40
192) سوره آل عمران، آیه 19
193) همان، آیه 85
194) سوره حدید، آیه 25
195) سوره بقره، آیه 251
196) سوره نسا، آیه 163
197) سوره انبیا، آیه 79
198) سوره نمل، آیه 15
199) همان، آیه 16
200) سوره ص، آیه 17
201) همان آیه 26
202) سوره جمعه، آیه 2
203) سوره نور، آیه 33
204) سوره حدید، آیه 7
205) سوره نسا آیه 5
206) سوره توبه، آیه 34
207) سوره حشر آیه 7
208) سوره نسا آیه 59
209) سوره سبا، آیه 12
210) سوره سبا، آیه 13
211) سوره نمل، آیه 44
212) سوره سبا آیه 10
213) همان، آیه 11
214) سوره انبیا، آیه 80
215) سوره هود علیه السلام آیه 37
216) سوره مومنون، آیه 27
217) سوره کهف، آیه 96
218) سوره بقره آیه 279
219) سوره اسرا، آیه 34
220) سوره بقره، آیه 177
221) سوره انفال، آیه 56
222) سوره حجرات، آیه 13
223) سوره توبه، آیه 12
224) سوره نسا آیه 58
225) سوره مومنون، آیه 8
226) سوره آل عمران آیه 75
227) سوره مائده آیه 20
228) سوره بقره آیه 126
229) سوره ابراهیم علیه السلام آیه 35
230) سوره بقره، آیه 129
231) سوره یس، آیه 82
232) سوره شوری، آیه 9
233) رک: ص 53
234) سوره یوسف علیه السلام، آیه 67
235) اعتباری و قراردادی بودن ولایت، به تفصیل در ص 414 توضیح داده شده است
236) بحار، ج 27، ص 243، ح 1
237) کافی، ج 1، ص 295 ح 3
238) سوره احزاب، آیه 6
239) سوره مائده آیه 55
240) سوره اسرا، آیه 33
241) سوره نمل، آیه 49
242) سوره بقره، آیه 282
243) جواهر الکلام، ج 1، ص 397
244) جواهر الکلام، ج 1، ص 397
245) همان ج 40، ص 31
246) بحار، ج 2، ص 221، ح 1
247) قضا و شهادات، ط کنگره، شماره 22، ص 8 و 9
248) سوره حدید، آیه 25
249) سوره منافقون، آیه 8
250) سوره نسا، آیه 139
251) سوره مریم (س)، آیه 12
252) سوره بقره، آیه 93
253) سوره انفال، آیه 60
254) سوره بقره، آیه 165
255) سوره جمعه، آیه 11
256) سوره ذاریات، آیه 58
257) سوره مدثر، آیه 48
258) سوره زمر، آیه 44
259) سوره مائده، آیه 55
260) سوره احزاب، آیه 6
261) همان، آیه 36
262) سوره شوری، آیه 9
263) بحار ج 23، ص 206، ح 2
264) همان ج 78، ص 227، ح 39
265) صحیفه نور، ج 16، ص 96
266) سوره فتح، آیه 10
267) سوره انعام، آیه 161
268) سوره زخرف، آیه 32
269) سوره نسا، آیه 64
270) رک: ص 47 - 50 و 129
271) سوره بقره، آیه 257
272) سوره رعد آیه 11
273) سوره شوری آیه 28
274) همان آیه 9
275) بحار، ج 2، ص 221، ح 1
276) سوره مائده، آیه 55
277) سوره احزاب، آیه 6
278) سوره نسا، آیه 59
279) نهج البلاغه، خطبه 173، بند 1
280) سوره شوری، آیه 38
281) سوره آل عمران، آیه 159
282) سوره نسا، آیه 59
283) سوره جاثیه، آیه 23
284) سوره انبیا آیه 67
285) رک: ص 59
286) سوره سبا، آیه 3
287) نهج البلاغه، خطبه 3 بند 6
288) سوره مائده، آیه 67
289) سوره بقره، آیه 256
290) بحار، ج 74، ص 162، ح 181
291) تحف العقول، ص 241
292) رک: ص 137
293) الهیات شفا، مقاله دهم، فصل دوم و سوم، ص 441 و 446
294) در فصل نخست کتاب، ص 57 و 58 متن روایت امام صادق علیه السلام از کتاب کافی و نیز روایت دیگری در این باره آمده است.
295) اشارات و تنبیهات، ج 3، نمط نهم، ص 371
296) سوره فصلت، آیه 42
297) سوره بقره، آیه 196
298) سوره مائده، آیه 3
299) سوره محمد صلی اللَّه علیه و آله آیه 7
300) سوره مائده، آیه 3
301) سوره اسرا، آیه 23
302) موضوع اجتماع امر و نهی در علوم اصول به طور تفصیلی بحث شده است و خوانندگان محترم می توانند برای توضیح بیشتر به کتب اصولی مراجعه نمایند
303) درباره معنای مستقلات عقلیه به تفصیل در ص 359 بحث شده است
304) سوره فصلت، آیه 42
305) تهذیب الاحکا، ج 4، ص 159 (باب 41 علامه اول شهر رمضان و آخره)
306) کافی، ج 4، ص 169، ح 1
307) همان، ص 541، ح 5
308) بحار، ج 96، ص 250، ح 4
309) سوره نسا آیه 5
310) بحار ج 63 ص 270، ح 6
311) سوره بقره، آیه 251
312) سوره بقره، آیه 193
313) سوره انفال، آیه 73
314) سوره حج آیه 40
315) سوره انفال آیه 7
316) نهج البلاغه کلمات قصار 31
317) سوره احزاب آیه 6
318) جواهر الکلام، ج 26، ص 94
319) سوره حشر آیه 7
320) عوائد الایام، ص 528 - 582 (عائده 54)
321) ولایت فقیه، ص 48 - 111
322) کافی، ج 1، ص 32، ح 2
323) کافی، ج 2، ص 33، ح 5
324) بحار، ج 2، ص 145، ح 7
325) کافی، ج 1، ص 38، ح 3
326) همان، ص 46، ح 5
327) جامع الاخبار، ص 38 (به نقل از عوائد الایام)
328) بحار، ج 75، ص 346، ح 4
329) بحار، ج 2، ص 89، ح 2
330) مجمع البیان، ج 9، ص 380
331) بحار، ج 2، ص 25، ح 91
332) همان، ج 1، ص 183، ح 92
333) همان، ج 53، ص 181، ح 10
334) مستدرک الوسائل، ج 17، ص 317، ح 21458
335) بحار، ج 7، ص 224، ح 143
336) همان، ج 2، ص 4، ح 5
337) مستدرک الوسائل، ج 17، ص 319، ح 21464
338) همان، ج 17، ص 320، ح 21465
339) بحار، ج 2، ص 6، ح 12
340) التهذیب، ج 6، ص 219، ح 8
341) التهذیب، ج 6، ص 303، ح 53
342) کافی ج 1، ص 67، ح 10
343) سنن ابن ماجه، ج 1، ص 605، مورد 1879
344) بحار، ج 97، ص 80، ح 37
345) همان ج 11، ص 40، ح 40
346) بحار، ج 11، ص 40، ح 40
347) همان، ج 6، ص 60، ح 1
348) جواهر الکلام، ج 21، ص 397
349) قضا و شهادات، ط کنگره شماره 22، ص 47 - 49
350) بحار ج 2، ص 151، ح 31
351) کافی، ج 1، ص 34، ح 1
352) سوره احزاب، آیه 6
353) سوره آل عمران، آیه 146
354) سوره بقره، آیه 61
355) سوره آل عمران، آیه 155
356) سوره انفال، آیه 65
357) سوره توبه، آیه 73
358) سوره آل عمران، آیه 161
359) سوره احزاب، آیه 13
360) سوره دخان، آیه 18
361) سوره احقاف، آیه 30
362) سوره اعرف، آیه 142
363) بحار، ج 2، ص 151، ح 31
364) برای توضیح بیشتر رک: ص 394
365) کافی ج 1، ص 67، ح 10
366) جواهر الکلام، ج 40، ص 18
367) قضا و شهادات، ط کنگره شماره 22، ص 47 - 49
368) قضا و شهادات، ط کنگره شماره 22، ص 47 - 49
369) سوره حجرات آیه 6
370) روضه المتقین، ج 13، ص 275
371) رک: ص 188
372) سوره اعراف، آیه 142
373) روضه المتقین، ج 13، ص 267
374) معجم الرجال، ج 11، ص 38 و نیز ج 12، ص 160
375) بررسی سند روایت: عبدالواحد بن محمد بن عبدوس
در کتاب نقد الرجال تفرشی (ج 3، ص 167) درباره عبدالواحد بن محمد بن عبدوس چنین آمده است: النیشابوری من مشایخ الشیخ الصدوق محمد بن علی بن بابویه و در پاورقی همین صفحه آمده است که مرحوم صدوق در کتاب العیون (ج 2، ص 127) در ذیل حدیث 2 می گوید: ان حدیث عبدالواحد عندی اصح که این سخن توثیق، عبدالواحد است. رجالی خبیر، ابو علی حائری شیخ محمد بن اسماعیل مازندرانی در کتاب منتهی المقام (ج 4، ص 275) می گوید: حسنه خالی، لروایه الشیخ الصدوق عنه و قد اکثر من الروایه عنه و کثیراً ما یذکره مترضیا و سپس از عبدالنبی جزائری نقل می کند که او می گوید: و هو فی طریق الروایه المتضمنه لایجاب ثلاث کفارات علی من افطر علی محرم، و قد وصفها العلامه فی التحریر بالصحه و پس از آن، از مدارک چنین نقل می کند: عبدالواحد بن عبدوس و ان لم یوثق صریحا لکنه من مشایخ الصدوق المعتبرین الذین اخذ عنهم الحدیث در کتاب جامع الرواه (ج 1، ص 522) نیز آمده است: روی عنه ابن بابوه مترضیا در کتاب مجمع الرجال (ج 7، ص 259) نیز پس از نقل روایت صدوق از عبدوس می گوید: السند ظاهر، باهر فی الاعتبار
ب - علی بن محمد قتیبه نیشابوری
در کتاب منتهی المقال (ج 5، ص 68) درباره علی بن محمد قتیبه نیشابوری چنین آمده است: علیه اعتمد ابو عمرو الکشی فی کتاب الرجال و همچنین در رجال ابن داود (ص 250) سپس از خلاصه علامه نیز نقل شده که کشی در کتاب رجالش به او اعتماد کرده است و خود مرحوم علامه از او تعبیر فه فاضل کرده است (ج 5، ص 68) و بعداً از صاحب مدارک نقل کرده است که پس از عبارت مزبور، در ارتباط با توثیق عبدالواحد گفته است: لکن فی طریق هذه الروایه علی بن محمد بن قتیبه و هو غیر موثق بل و لا ممدوح مدحا یعتد به (مدارک الاحکام، ج 6، ص 84) آنگاه از صاحب حدائق نقل می کند که بعد از نقل عبارت صاحب مدارک نوشته است: المفهوم من الکشی فی کتاب الرجال انه من مشایخه الذین اکثر النقل عنهم و سپس می نویسد مرحوم صاحب حدائق پس از آن، از بعضی از مشایخ معاصرش نقل می کند که مرحوم علامه در کتاب خلاصه، در ترجمه یونس بن عبدالرحمن، دو طریق را تصحیح می کند که نوشته است ممدوح و ذکره فی الحاوی فی قسم الثقات مع ما عرف من طریقته (بهجه الامال فی شرح زبده المقال، ج 5، ص 533) و سپس از هدایه المحدثین کاظمی (مشترکان الکاظمی) نقل می کند: ابن محمد بن قتیبه الثقه. از آنچه گذشت می شود ادعا کرد که روایت مورد نظر، معتبر است، چون در عبدالواحد بحثی وجود ندارد، زیرا از مشایخ صدوق است که حتی کسانی مثل صاحب مدارک صحیح اعلائی، آنان را توثیق می کنند، و در ابن قتیبه نیز بحثی نیست، زیرا هم مورد اعتماد کشی واقع شده و هم در سند دو روایتی قرار گرفته که مرحوم علامه آن دو را تصحیح کرده است و هم وجیزه او را مدح کرده و هم در مشترکات الکاظمی توثیق شده است و لذا تضعیف صاحب مدارک علی القاعده اعتباری ندارد و بر همین اساس است که صاحب حدائق از بعضی از مشایخ معاصرش نقل می کند که گفته است: الفرق بین ابن قتیبه و بین عبدالواحد تحکم، بل هذا (ابن قتیبه) اولی بالاعتماد، لایراد العلامه له فی القسم الاول و تصحیحه حدیثه فی ترجمه یونس (حدائق، ج 13، ص 221)
اما فضل بن شاذان که در سلسله سند قرار دارد، بحثی در وثاقت او نیست.
376) مصباح الفقاهه فی المعاملات، ج 1، ص 268
377) رک: ص 151 و 157 و 167
378) نهج البلاغه، خطبه 3 بند 16
379) سوره مائده، آیه 63
380) سوره بقره، آیه 188
381) رک: ص 147
382) برای توضیح بیشتر رک: ص 172 و 217
383) سوره جاثیه، آیه 23
384) رک: ص 94، 133، 254
385) سوره مائده آیه 67
386) کافی، ج 1 ص 295، ح 1
387) بحار، ج 19، ص 85، ح 36
388) سوره مائده، آیه 3
389) سوره نحل، آیه 89
390) بحار، ج 67، ص 96، ح 3 باب 47
391) رک: ص 55
392) رک: ص 209
393) باید توجه داشت که تمثیل به دیه و میراث مرده بی وارث، برای تفکیک عنوان ولایت از وکالت است نه برای تلفیق ولایت به معنای سرپستی جامعه خردورزان و بالغان با ولایت به معنای قیم بودن بر محجوران.
394) سوره مائده، آیه 38
395) سوره نور، آیه 2
396) سوره بقره، آیه 244
397) وسائل، ج 27، ص 300
398) مقنعه ص 810
399) روضه المتقین، ج 10، ص 214
400) سوره توبه آیه 5
401) سوره انفال آیه 41
402) سوره توبه آیه 103
403) بحار ج 2، ص 221، ح 1
404) سوره نسا آیه 65
405) تهذیب الاحکام ج 6، ص 303، ح 53
406) کافی ج 7، باب 411، ح 1
407) سوره بقره آیه 124
408) بحار، ج 23، ص 70، ح 8
409) همان ج 23، ص 71، ح 11 (متن پاورقی)
410) رک، ص 242
411) در پرسش و پاسخ و نقد و جواب های فصل پایانی کتاب روشن خواهد شد که مردمی بودن نظام اسلامی، از وکالتی بودن حاکمیت فقیه سرچشمه نمی گیرد، بلکه مردمی بودن آن، یکی از ویژگی های ولایت فقیه است، همان گونه که حکومت ولایتی پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله و علی بن ابی طالب علیه السلام نیز چنین بود، البته با توجه به فرق های فراوانی که میان معصوم و غیر معصوم وجود دارد رک: ص 428
412) رک: ص 153، 215 و 250
413) سوره آل عمران، آیه 164.
414) سوره احزاب، آیه 6.
415) سوره مائده، آیه 55.
416) سوره نساء، آیه 59.
417) سوره احزاب، آیه 36.
418) سوره بقره، آیه 110.
419) بحار، ج 2، ص 226، ح 3.
420) فرائد الاصول، ج 1، ص 39
421) کافی، ج 1، ص 27، ح 29
422) رک: ص 235 - 237
423) نهج البلاغه، خطبه 235، بند 1
424) کافی ج 1، ص 58، ح 19
425) تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج 1، ص 29
426) صحیفه نور، ج 20، ص 170
427) تحریر الوسیله، ج 1، ص 218
428) رک: ص 137
429) قانون اساسی، اصل یکصد و نهم و یکصد و یازدهم
430) کافی، ج 1، ص 46، ح 5
431) سوره روم آیه 30
432) کافی، ج 1 ص 58، ح 19
433) کافی ج 7، ص 414، ح 1
434) سوره توبه، آیه 112
435) کافی ج 1، ص 38، ح 3
436) بحار، ج 2، ص 221، ح 1
437) جواهر الکلام ج 40، ص 97
438) رک: ص 94
439) سوره نسا آیه 105
440) رک: ص 133
441) کتاب البیع ج 2، ص 464
442) نهج البلاغه خطبه 175، بند 6
443) سفینه البحار، ج 2، ص 289
444) سوره هود علیه السلام آیه 88
445) نهج البلاغه، حکمت 373، بند 2
446) بحار، ج 1، ص 188، ح 4
447) بحار ج 15، ص 145، ح 78
448) سوره انفال، آیه 34
449) سوره نجم آیه 3
450) نهج البلاغه، خطبه 3 بند 16
451) همان، حکمت 236
452) سوره مائده آیه 66
453) تعلیقات علی شرح فصوص الحکیم و مصباح الانس، ص 201
454) صحیفه نور، ج 1، ص 587
455) بحار ج 44، ص 329، ح 2
456) مفاتیح الجنان دعای روز بیست و هفتم رجب، ص 254 این فراز از مناجات، با اندک تفاوتی از دیگر امامان معصوم نیز نقل شده است
457) عوائد الایام، ص 529
458) سوره ابراهیم علیه السلام آیه 24
459) صحیفه نور، ج 21، ص 98
460) سوره آل عمران، آیه 112
461) سوره بقره، آیه 61
462) سوره نسا آیه 155
463) سوره آل عمران، آیه 146
464) متولی دین کسی است که خود را سپر دین کند و در برابر خطرها بایستد و در مقابل آسیبها ننالد. وظیفه اولی متولی آن است که جانفشانی کند و از هیچ خطری نهراسد و صحنه را خالی کند، زیرا اگر صحنه را خالی کرد، دیگر سپر دین و مدافع آن نمی تواند باشد.
465) فعل ماضی ام یعنی قصد کرد و آمم که اسم فاعل آن است، به معنای قاصد (قصد کننده) است. امت به مردم و جامعه ای گفته می شود که نه تنها دارای فرهنگ است، آهنگ نیز دارد. فرهنگ داشتن، مقدمه آهنگ داشتن است و آهنگ، به معنای قصد و عزم و تصمیم و اراده است. همه فرهنگ داران، اهل آهنگ و عزم و قصد و اراده نیستند، ولی همه آهنگ مندان، اهل فرهنگ هستند.
466) صحیفه نور، ج 1، ص 107
467) همان، ص 577
468) نهج البلاغه، خطبه 3 بند 16
469) منطق شفا، بخش سفسطه، فصل ششم، ص 114
470) بحار، ج 80، ص 9، ح 5
471) بحار، ج 80، ص 9، ح 5
472) صحیفه نور، ج 21، ص 88
473) صحیفه نور، ج 1، ص 25
474) بحار، ج 44، ص 381، باب 37
475) سوره ص آیه 72
476) مفاتیح الجنان، دعای کمیل.
477) بحار، ج 70، ص 243، ح 12
478) بحار ج 71، ص 337، ح 116
479) همان ج 71، ص 339، ح 120
480) همان ج 74، ص 162، ح 181
481) نهج البلاغه، خطبه 29، بند 3
482) سوره حدید آیه 3
483) سوره شوری آیه 11
484) تحف العقول، ص 241
485) بحار ج 44، ص 191، ج 4
486) تحف العقول، ص 245
487) همان، ص 239 (این جملات با تفاوت مختصری در خطبه 131 نهج البلاغه نیز آمده است که بیانگر وحدت هدف آن بزرگواران است)
488) تحف العقول، ص 239
489) سوره رعد آیه 17
490) بحار ج 44، ص 315، باب 37
491) سوره کهف، آیه 51
492) بحار، ج 75، ص 116، ح 2
493) سوره ق، آیه 37
494) سوره نور، آیه 62
495) سوره حشر، آیه 9
496) سوره فتح، آیه 4
497) سوره مائده آیه 20
498) نهج البلاغه، خطبه 192، بند 93
499) همان، بند 94
500) نهج البلاغه، خطبه 192، بند 95
501) همان، بند 101
502) نهج البلاغه، خطبه 192، بند 103
503) همان، بند 103
504) سوره بقره آیه 61
505) من لا یحضر الفقیه ج 4، ص 378
506) بحار، ج 72، ص 364
507) شرح غرر الحکم، ج 5، ص 111
508) نهج البلاغه، حکم 443
509) نهج البلاغه، خطبه 216، بند 6
510) همان بند 9
511) سوره انفال، آیه 29
512) نهج البلاغه، نامه 53، بند 16
513) شرح غرر الحکم، ج 6، ص 450
514) همان ج 6، ص 449
515) نهج البلاغه نامه، 62، بند 13
516) سوره اعراف، آیه 27
517) نهج البلاغه نامه 62، بند 13
518) همان نامه 11، بند 4
519) بحار، ج 8، ص 38، ح 17
520) سوره مجادله، آیه 21
521) سوره حج، آیه 40
522) سوره مائده آیه 13
523) سوره بقره، آیه 217
524) همان آیه 120
525) سوره توبه، آیه 47
526) سوره توبه آیه 40
527) سوره آل عمران آیه 103
528) سوره شوری آیه 13
529) سوره حشر آیه 14
530) نهج البلاغه، خطبه 86، بند 13 (حلق، به معنای تراشیدن موی سر با تیغ است)
531) نهج البلاغه، خطبه 176، بند 34
532) همان، خطبه 113، بند 7
533) صف نعال یعنی کفش کن و جایی که پایین مجلس است و صف نعال کثرت یعنی پایین ترین مرحله از مراحل وجودی
534) کافی ج 2، ص 315، ح 1
535) سوره انفال، آیه 63
536) نهج البلاغه، خطبه 3
537) سوره محمد صلی اللَّه علیه و آله آیه 7
538) سوره انفال، آیه 19
539) سوره عنکبوت، آیه 26
540) سوره آل عمران، آیه 146
541) سوره نسا آیه 164
542) سوره حدید آیه 25
543) نهج البلاغه، نامه 53
544) سوره آل عمران، آیه 164
545) سوره حدید آیه 25
546) سوره بقره آیه 256
547) سوره ق آیه 45
548) سوره غاشیه، آیه 22
549) سوره قصص،آیه 56
550) سوره هود علیه السلام آیه 122
551) سوره فتح آیه 29
552) سوره فتح آیه 18
553) سوره فصلت آیه 6
554) سوره اعراف آیه 203
555) بحار ج 20، لی الله علیه و آله 386، ح 8
556) سوره نسا آیه 59
557) سوره احزاب آیه 6
558) کافی ج 1، ص 295، ح 3
559) سوره ابراهیم علیه السلام آیه 5
560) سوره توبه، آیه 12
561) سوره بقره، آیه 193
562) بحار، ج 44 ص 329، ح 2
563) بحار ج 44، ص 335
564) همان ج 47، ص 372، ح 93
565) سوره روم آیه 30
566) الاحتجاج ج 2، ص 474
567) سوره انشقاق، آیه 6
568) سوره نجم آیه 25
569) سوره بقره، آیه 201
570) بحار، ج 67، ص 225 (باب 54)
571) سوره بقره آیه 200
572) سوره مائده آیه 3
573) رک: ص 125
574) نهج البلاغه خطبه 205، بند 3
575) همان خطبه 216، بند 1
576) همان بند 6
577) نهج البلاغه، خطبه 2، بند 13
578) همان خطبه 144، بند 4
579) نهج البلاغه، نامه 42، بند 1
580) همان نامه 53 بند 10
581) همان نامه 53، بند 24
582) همان نامه 10 بند 5
583) همان نامه 28، بند 4
584) شرح غررالحکم، ج 5، ص 129
585) همان ج 4، ص 318
586) همان، ج 2، ص 89
587) همان ج 5، ص 344
588) رک: ص 143
589) وسائل الشیعه ج 1، ص 18، ح 10
590) رک: ص 353
591) رک: ص 276
592) رک: ص 376
593) رک: ص 150
594) قانون اساسی، اصل یکصد و دهم.
595) رک: ص 379 و 386
596) نهایه الارب، ج 2، ص 83
597) نهج البلاغه، حکمت 443
598) نهج البلاغه، حکمت 147

599) همان نامه 61
600) نهج البلاغه، حکمت 20
601) شرح ابن ابی الحدید، ج 9ص 201
602) سوره احزاب، آیه 21
603) سوره ممتحنه، آیه 4
604) سوره نسا آیه 59
605) رک: ص 136
606) کتاب الخراج، ص 9
607) نهج البلاغه، خطبه 3 بند 16
608) سیره ابن هشام، ج 4، ص 143
609) ریاض السالکین، ج 1، ص 188
610) نهج البلاغه، خطبه 3 بند 16
611) بحار، ج 45، ص 177، ح 27
612) سوره نسا آیه 60
613) سوره یوسف (ع) آیه 67
614) سوره روم آیه 30
615) سوره شمس، آیه 8
616) کافی، ج 1، ص 16، ح 12
617) رک: ص 239
618) رک: ص 53، 55، 58 و 60
619) نهج البلاغه، خطبه 1 بند 37
620) سوره مائده آیه 1
621) سوره بقره، آیه 275
622) بحار، ج 2، ص 303، ح 41
623) همان، ج 101، ص 405، ح 5
624) سوره بقره، آیه 76
625) سوره انعام، آیه 50
626) سوره نسا آیه 82
627) بحار، ج 2، ص 221، ح 1
628) مکاسب،ج 2، ص 31
629) نهج البلاغه، خطبه 173، بند 1
630) نهج البلاغه، خطبه 173، بند 2
631) جواهر الکلام، ج 26، ص 67 (با اندکی توضیح)
632) وسائل، ج 27، ص 104، ح 86
633) بحار، ج 3، ص 268، ح 3
634) سوره توبه، آیه 111
635) سوره فتح آیه 10
636) سوره ممتحنه آیه 12
637) سوره بقره آیه 40
638) رک: ص 207
639) رک: ص 217
640) قیم در اصطلاح قرآن و روایات، به معنای چیزی یا کسی است که خود قیام دارد و دیگران را به قیام سوق می دهد و لذا امام و رهبر و رئیس به این معنا قیم مردمند. بنابراین نباید قیم به این معنا را با قیم در فقه، در ابواب مربوط به محجورین خلط نمود.
641) بحار، ج 6، ص 60، ح 1
642) بحار ج 23، ص 53، ح 113
643) سوره بقره آیه 10
644) سوره آل عمران آیه 106
645) کافی ج 1، ص 168، ح 1
646) عوائد الایام، ص 705
647) سوره رعد آیه 7
648) سوره فرقان، آیه 51
649) رک: ص 125
650) مجله حکومت اسلامی، سال اول شماره اول، ص 55
651) رک: ص 276، 277، 278
652) سوره مائده آیه 38
653) سوره نور آیه 2
654) سوره توبه آیه 41
655) همان آیه 12
656) سوره یوسف علیه السلام آیه 67
657) سوره نسا آیه 59
658) وسائل ج 28، ص 38 ح 1 و 18، ص 40، ح 1
659) وسائل ج 27، ص 300، ح 33794
660) مقنعه، ص 810
661) سوره انفال آیه 67
662) رک: ص 256
663) رک: ص 250 و نیز رک: ص 410 (پاورقی)
664) رک: ص 454
665) سوره آل عمران، آیه 159
666) سوره انعام آیه 124
667) نهج البلاغه خطبه 2، بند 12
668) سوره مائده آیه 1
669) بحار، ج 49، ص 162، ح 1
670) سوره طه آیه 64
671) بحار ج 44، ص 192، ح 4
672) رک: ص 217
673) سوره شوری آیه 38
674) سوره آل عمران آیه 159
675) بحار، ج 2، ص 245، ح 57
676) نهج البلاغه، خطبه 40 بند 1
677) نهج البلاغه، خطبه 40 بند 4
678) شرح ابن ابی الحدید ج 2، ص 274
679) نهج البلاغه، خطبه 92، بند 3
680) همان نامه 51، بند 2
681) رک: ص 347
682) بحار، ج 22، ص 352، ح 80
683) نهج البلاغه، خطبه 27، بند 16
684) همان نامه 51، بند 2
685) نهج البلاغه، نامه 25، بند 3
686) سوره اعراف آیه 172
687) بحار، ج 43، ص 29، ح 54
688) کشف المحجه، ص 180
689) نهج البلاغه، خطبه 34، بند 9
690) همان خطبه 144، بند 4
691) بحار، ج 6، ص 233، ح 46
692) نهج البلاغه، خطبه 87، بند 14
693) سوره مائده آیه 1
694) قانون اساسی، اصل یکصد و هشتم
695) قانون اساسی (مصوب 1358) اصل یکصدو هفتاد و پنجم
696) رک: ص 417، 423 و 427
697) رک: ص 492 و 500
698) تعریف ولایت مطلقه، به تفصیل در فصل پنجم، ص 248 آمده است.

699) رک: ص 480
700) رک: ص 246، 247، 251
701) رک: ص 245
702) سوره بقره آیه 200
703) همان آیه 201
704) بحار، ج 37، ص 146، ح 36
705) همان ج 67، ص 225 (باب 54)
706) رک: ص 256
707) سوره توبه، آیه 103
708) همان آیه 60
709) بحار، ج 3، ص 269، ح 3
710) رک: ص 250
711) سوره آل عمران آیه 159
712) سوره شوری، آیه 38
713) سوره نوره، آیات 48 - 50
714) سوره شوری، آیه 23
715) سوره دخان آیه 18
716) قانون اساسی، اصل دوم
717) رک: ص 454
718) سوره آل عمران آیه 159
719) نهج البلاغه نامه 31، بند 87
720) قانون اساسی، اصل یکصدو هفتم
721) سوره حاقه، آیات 44 - 46
722) سوره آل عمران آیه 128
723) سوره قیامت، آیات 16 - 18
724) سوره شوری، آیه 38
725) رک: ص 125
726) رک: ص 347
727) کافی، ج 1، ص 295، ح 3
728) سوره احزاب آیه 6
729) سوره مائده، آیه 55
730) سوره اسرا آیه 33
731) سوره بقره، آیه 282
732) رک: ص 55
733) سوره بقره، آیه 130
734) سوره طارق، آیه 9
735) رک: ص 172 و 217
736) نهج البلاغه، خطبه 34، بند 9
737) بحار، ج 74، ص 400، ح 23
738) رک: ص 29
739) سوره مدثر آیه 38
740) سوره طور، آیه 21
741) فلسفه حقوق بشر، ص 116
742) نهج البلاغه، خطبه 216، بند 1
743) سوره سجده، آیات 6 - 9
744) سوره طه آیه 55
745) همان
746) بحار ج 21، ص 320، باب 33
747) سوره انعام آیه 12
748) سوره زمر، آیه 20
749) سوره ابراهیم علیه السلام آیه 1
750) سوره تکاثر آیه 5
751) سوره انفال، آیه 24
752) رک: ص 25