فهرست کتاب


صله ارحام، آثار و ثمرات آن

سلمان زواری نسب‏

بخش پنجم قطع رحم و آثار ناگوار فردی و اجتماعی

برای گرفتاریهای فردی و اجتماعی که برای افراد در جامعه بوجود می آید علل متعددی را می توان بیان کرد از جمله عدم تهذیب اخلاقی افراد جامعه می باشد اگر در افراد جامعه مخصوصا در خویشاوندان، صلح و صفا حاکم باشد کار آن جامعه به استقامت منتهی می شود و شاخه های آن جامعه محکم و ثمره اش اتحاد و همبستگی خواهد بود.
اسلام عزیز در اصلاح اجتماع تدریجا اقدام می نماید اول به تهذیب فرد می پردازد آنگاه به وضع خانواده می پردازد و پس از آنکه ارکان خانواده را مستحکم کرد سپس به خویشاوندان و ارحام می پردازد و در تحکیم ارتباط میان آنان می کوشد و پیروان خود را وادار به وحدت نسبت به خویشاوندان می کند و کسانی را که ارتباط خویشاوندی را قطع می کنند تهدید به عذاب می کند و در اجتماعی که اعضای آن تکامل یافته و با نظم صحیح تربیت یافته اند اصلاح این گونه اجتماع آسان خواهد بود پیامبر بزرگوار اسلام صلی اللَّه علیه و آله برای فزونی و کمی عمر بوسیله صله رحم و قطع رحم مثال روشنی فرموده است حضرت فرمودند انسان گاهی صله رحم بجای می آورد در حالی که از عمرش بیش از سه سال باقی نمانده خدا عمر او رابه سی و سه سال امتداد می دهد و چه بسا گاهی هم انسان قطع رحم می کند در حالی که سی و سه سال از عمرش باقی مانده است و خداوند عمر او را به سه سال تقلیل می دهد در وسائل الشیعه در قسمت پایانی روایت می فرماید: و ان المرء لیقطع رحمةو قد بقی من عمره ثلاث و ثلاثون سنة فصیرها الله الی ثلاث سنین او ادنی (91)
به درستی که فردی قطع رحم می کند در حالیکه از عمر او سی و سه سال باقی مانده است خداوند در اثر قطع ارتباط خویشاوندی آن سی سه سال را به سه سال یا کمتر برمی گرداند.
شکی نیست که صله رحم ریشه فساد را از بین می برد زیرا در بین اقوام همیشه کدورتهای ایجاد می شود و این کدورتها اگر برطرف نشود سبب بروز فتنه های بزرگی خواهد بود روی همین اصل است که گفته اند الارقاب کاالعقارب یعنی نزدیکان همانند عقربهای موذی می باشند که نزدیکان را می گزند بنابراین صله رحم کار نیکی است که موجب حفظ اتحاد و از بین رفتن شر و فساد می باشد از این رو صله رحم از نظر اسلام پاداش بیشتری هم دارد و اسلام به کمترین حد ارتباط که موجب برقراری همبستگی شود بسنده کرده است رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: در دنیا ولو با یک سلام کردن هم با نزدیکان ارتباط برقرار کنید قطع رحم و بریدن از خویشاوندان از جمله گناهانی است که خداوند در دنیا پیش از آخرت گناهکار را به مکافات عملش دچار میسازد امام علی علیه السلام فرمودند: سه خصلت زشت است که صاحب آن تا مکافات آن گناهان را نبیند نخواهد مرد ستمکاری بریدن از خویشاوندان و قسم دروغ(92).
البته خویشاوندی از دیدگاه ائمه اطهار و پیامبر عظیم الشأن با خویشاوند در عرف مردم متفاوت است زیرا از نظر پیامبر افراد اگر در چهل پشت هم به هم برسند باز خویشاوند محسوب می شوند پیامبر خدا می فرماید: هنگامی که مرا به معراج بردند خویشاوندی را دیدم که به عرش الهی چسبیده و از خویشاوند دیگری به درگاه الهی شکایت می کند به او گفتم: میان تو و آن خویشاوند چه نسبتی هست گفت در چهل پشت، پدران ما به هم می رسند(93).
اینک عین روایت، قال رسول الله صلی اللَّه علیه و آله: لما اسری بی الی السماء رأیت رحما متعلقة بالعرش تشکو الی الله رحما لها، فقلت: کم بینک و بینها من أب؟ فقالت: نلتقی فی اربعین ابا
در این فصل به چند روایت هم اشاره می کنیم و می آوریم که از آنها آثار ناگوار قطعح رحم از نظر اجتماعی و فردی به خوبی استفاده می شود مسلم است که قطع ارتباط خویشاوندی موجب قطع نعمت الهی می شود.

آثار ناگوار قطع رحم

1 - امام صادق علیه السلام در قسمتی از روایتی که سلیمان بن هلال از آن حضرت نقل می کند فرمودند: فلا یزلون فی ذالک حتی یقاطعوا فاذا فعلوا ذالک انقشع عنهم (94).
راوی می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: قبیله ای نسبت به یکدیگر احسان می کنند و پیوند خویشاوندی برقرار می سازند حضرت فرمودند آن وقت است که اموالشان بیشتر می شود فزونی می گیرد و همواره چنین می باشند تا زمانی که از یکدیگر قطع ارتباط کنند و چون از هم بریدند آن وقت است که آن فزونی از آنها برداشته می شود.
2 - امام باقر علیه السلام از جد بزرگوارشان امیرالمؤمنین علیه السلام در قسمتی از روایتی نقل فرمودند که قطع ارتباط خویشاوندی چه اثر ناگواری را در پی خواهد داشت؟ فرمودند: و ان الیمین الکاذبة و قطیعة الرحم لتذران الدیار بلاقع من اهلها و تنقل الرحم و ان نقل الرحم انقطاع النسل (95).
و به درستی که قسم دروغ و قطع رحم خانه ها را ویران و خالی از اهل و دیار می کند و خویشاوندی را از جا برمیکند و از جای برکندن خویشاوندی مایه قطع نسل می گردد.
در صورتی که در اقوام کدورتی پیش آید و یک ظرف قطع ارتباط کند و طرف دیگر به قطع ارتباط او اعتنا نکند وظیفه شرعی خودش را انجام دهد این رفتار اثر سوء و ناگوار را برای قطع رحم کننده در پی خواهد داشت این مطلب را داود رقی از امام صادق علیه السلام نقل می کند و می گوید
3 - کنت جالسا عندا ابی عبدالله علیه السلام اذ قال لی مبتدئاً من قبل نفسه: یا داود لقد عرضت علی اعمالکم یوم الخمس فرأیت فیما عرض علی من عملک صلتک لابن عمک فلان فسرنی ذالک، انی علمت ان صلتک له اسرع لفناء عمره وقطع اجله قال داود: و کان لی ابن عم معانداً خبیثاً بلغنی عنه و عن عیاله سوء حال فصککت له و الصک معرب چک با الفارسیة نفقة قبل خروجی الی مکة، فلما صرت بالمدینة خبرنی ابوعبدالله علیه السلام بذالک (96).
داود رقی گوید: در خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودم ناگاه امام علیه السلام آغاز سخن نمودند و فرمودند ای داود روزهای پنجشنبه اعمال شما بر من عرضه می شود در چیزهائیکه بر من عرضه شده بود عمل تو را دیدم با فلان پسر که عمویت که پیوند خویشاوندی برقراری کرده ای و این عمل تو مرا خوشحال نمود به درستی که پیوند برقرار کردن شما با او در نابودی عمر او و به پایان رساندن اجل وی سرعت بخشیده است داود می گوید من پسر عمویی داشتم که خبیث و معاند بود به من رسید از او و عیالش که وضع مالی آنها خوب نیست وقتی که می خواستم به مکه بروم برای آنها حواله ای چک کنار گذاشتم وقتی که به مدینه رسیدم امام صادق علیه السلام به من از جریان خبر دادند.
کوتاهی عمر و محرومیت از مال دنیا هم یکی دیگر از آثار نامطلوب قطع ارتباط خویشاوندی است.
4 - ابوحمزه ثمالی از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت می کند:
قال: قال امیرالمومنین علیه السلام فی خطبة اعوذبالله من الذنوب التی تعجل الفناء فقام الیه عبدالله بن الکواء الیشکری فقال: یا امیرالمومنین او تکون ذنوب تعجل الفنا؟ فقال نعم ویلک قطیعه الرحم، ان اهل بیت لیجتمعون و یتواسون و هم فجره فیرزقهم الله و ان اهل البیت لیترقون و یقطع بعضهم بعضا فیحرمهم الله و هم اتقیاء. (97)
ابو حمزه ثمالی می گوید: امیرالمومنین علیه السلام در خطبه ای فرمودند پناه می برم به خدا از گناهانی که در نابودی مرتکب شونده شتاب می کند عبدالله بن یشکری برخاست و گفت یا امیرالمومنین! مگر گناهی هم هست که عامل شتاب در نابودی باشد حضرت فرمودند، آری وای بر تو آن گناه قطع رحم است، چه بسا نواده هایی هستند گرد هم می آیند و یاری هم می کنند با اینکه از حق دورند خداوند به آنان وسعت روزی می دهد و چه بسا نواده هایی هستند که از هم جدا می شوند و از همدیگر قطع رحم می کنند پس خداوند آنان را محروم از روزی می کند در حالی که پرهیزکارند.
5- عن ابی عبدالله علیه السلام قال: قال امیرالمومنین علیه السلام: لن یرغب المرء عن عشیرته و ان کان ذامال و ولد و عن مودتهم و کرامتهم و دفاعهم بایدیهم و السنتهم، هم اشد الناس حیطه من ورائه و اعطفهم علیه و المهم لشعثه ان اصابته مصیبته او نزل به بعض مکاره الامور، و من یقبض یده عن عشیرته فانما یقبض عنهم یدا واحده و تقبض عنه منهم ایدی کثیره و من یلن حاشیه یعرف صدیقه منه الموده و من بسط یده باالمعروف اذا وجده یخلف الله له ما انفق فی دنیاه و یضاعف له فی آخرته و لسان المصدق للمرء یجعله الله فی الناس خیر من المال، یاکله و یورثه لا یزدادن احدکم کبرا و عظما فی نفسه و نایا عن عشیرته، ان کان موسرا فی المال، و لا یزدادن احدکم فی اخیه زهدا و لا منه بعدا اذا لم یرمنه مروة و کان معوذا فی المال و لا ینفع احدکم عن القرابة بها الخصاصة ان یسدها بها لا ینفعه ان مسکه و لا یضره ان استهلکه .(98)
امام صادق علیه السلام فرمودند: که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: انسان اگر چه مال و فرزند داشته باشد هرگز نباید از خویشاوند خود و از دوستی و کرامت و دفاع، دستی و زبانی آنها رو بگرداند آنها از مردم، در کنار او محکمترند و به او مهربان ترند و اگر مصیبتی به او برسد یا بدی برای او پیش بیاید پریشانی او را سامان دهنده ترند و هر که دست کمک از فامیل خویش باز دارد از آنها یکدست گرفته شده و از خود او دستهای بسیار و هر که نرمی و فروتنی نشان دهد دوستش از او مودت می بیند و هر که چون دارا شود و دست به احسان بگشاید آنچه را داده در دنیا جبران می کند و در آخرت هم برایش چند برابر مرحمت می کند و نام نیکی که خداوند برای کسی در میان می گذارد از مالی که می خورد و به ارث می گذارد بهتر است هر که از شما که ثروت و مالی پیدا کرد نباید تکبرش زیاد شود و خود را بزرگ بداند و از خویشاوندانش دور شود و هیچ یک از شما نباید نسبت به برادری که چون مال ندارد، به او احسان نمی کند از او دوری کند و هیچ یک از شما نباید از کمک کردن مالی به خویشاوندی که در فقر و نیاز شدید به سر می برد غفلت کند به مالی که بودن و نبودن آن برای انسان اهمیتی ندارد((زیرا گاهی ممکن است خویشاوند به چیزی احتیاج داشته باشند که نزد انسان اضافه و بی فایده باشد)).
کسانی که با ارحام و خویشاوندانشان قطع ارتباط می کنند و دور از هم زندگی می کنند در روز گرفتاری در خودشان احساس تنهائی می کنند در همچو مواقعی خویشاوندان هستند که باید یار و یاور هم باشند در این حدیث شریف که بیان کردیم ملاحظه فرمودید که علی علیه السلام فرمودند ارحام از همه بیشتر هوای همدیگر را می توانند داشته باشند.

6- شکایت از خویشاوندان

در روایتی از امام علی علیه السلام نقل شده است آمده است خویشاوندانی که به هم دیگر کمک مالی نمی کردند و یکی از آنها بدهکار شده بود خدمت حضرت علی علیه السلام آمد از بقیه شکایت کرد که در آن روایت آمده است که امام فرمودند قطع رحم کنندگان در آخرت وزر و بال و وخامت و سختی حساب روز قیامت را در پی خواهند داشت اما اصل روایت: عن جابر: عن ابی جعفر علیه السلام قال: لما خرج امیرالمومنین علیه السلام! یرید البصره تنزل باالربذه فاتاه رجل من محارب (99) فقال: یا امیر المومنین انی تحملت فی قومی حمالة و انی سالت فی طوائف منهم المواساة و المعونه فسبقت الی السنتهم بالکند فمر هم یا امیرالمومنین بمعونتی و حثهم علی مواساتی فقال: این هم؟ فقال: هوالاء فریق منهم حیث تری قال: فنص راحله فادلفت کانها ظلیم فادلف بعض اصحابه فی طلبها فلایا بلای ما لحقت فانتهی الی القوم فسلم علیهم و سالهم ما یمنعهم من مواساة صاحبهم؟ فشکوه و شکاهم فقال امیرالمومنین علیه السلام: وصل امرو عشیرته فانهم اولی ببره و ذات یده و وصلت العشیرة اخاها ان عثر به دهر و ادبرت عنه دنیا فان المتواصلین المتباذلین ماجورون و ان المتقاطعین المتدابرین موزورون (قال) ثم بعث راحلة و قال: حل . (100)
ترجمه: امام باقر علیه السلام فرمود چون امیرالمومنین علیه السلام به عزم بصره بیرون رفت در محل ربذه (که مدفن و محل تولد ابی ذر علیه الرحمة است) فرود آمد مردی از قبیله محارب خدمت حضرت رسید و عرض کرد: یا امیرالمومنین! من از قبیله خود غرامتی را تحمل کرده ام (101) و چون از برخی از آنان تقاضای کمک مالی کردم از تهیدستی دم زدند لطفا به ایشان امر فرما و وادارشان کن که به من کمک کنند.
حضرت فرمود: آنها کجا هستند؟ عرض کرد دسته ای از آنها آنجا هستند که می بینی حضرت مرکب خود را به سرعت هر چه تمام تر به حرکت درآورد و مرکب مانند شتر مرغ می رفت، جماعتی از اصحاب هم که حرکت کردند در خدمت حضرت بودند به سختی و کندی به حضرت رسیدند حضرت به آنها رسید بر آنها سلام کرد و پرسید چرا با رفیق خود مواسات نمی کنید؟ آنها از او و او از آنها شکایت کردند تا امیرالمومنین فرمودند: هر کسی به خویشاوند خود پیوند برقرار کند زیرا خویشاوند به احسان و دستگیری مالی از دیگران سزاوارترند و در صورتی که حوادث روزگار به یکی از خویشاوندان فشار آورد و او را به زمین بزند خویشاوندان دیگر او را کمک کنند که پیوندکنندگان و بذل و بخشش کنندگان از طرف خداوند پاداش دریافت خواهند کرد و آنهائی که قطع ارتباط و خویشاوندی نمایند و به هم پشت کنند بار آنها سنگین خواهد بود و مورد مواخذه قرار خواهند گرفت سپس مرکب خود را برانگیخت و فرمود برو.