فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

جمع بندی

بدین ترتیب دروغ دولت ها به شهروندان خود، عملا بیش از آن که بر مصلحت سنجی عمومی مبتنی باشد، تلاشی برای پوشاندن ضعف مدیریت و بی برنامگی های خود است و به گفته کولاکوفسکی: این نوع دروغ ها در بیش تر اوقات برای حفظ دولت در برابر انتقاد عمومی گفته می شوند و هدف آنها پرده پوشی خطاها یا بی قانونی ها است.(711) از این رو نمی توان به سادگی پذیرفت که دولت ها مجاز باشند به شهروندان خود دروغ بگویند؛ به ویژه در نظام اسلامی که همگان در برابر یکدیگر مسئولیت دارند و هر کس باید آینه دیگری باشد و خطاهای او را بنماید و او را اصلاح کند.
توجیهاتی که برای مجاز دانستن دروغ گویی دولت ها ارائه شده است، تاب نقد جدی را ندارد و نمی تواند تایید کننده این گونه دروغ ها باشد، از این رو حتی اگر دولت ها در صدد تامین مصالح خود باشند، شرط عقل آن است که با دروغ نگفتن اعتماد مردم را هم چنان حفظ کنند که بزرگترین سرمایه دولت ها، اعتماد است.
گفتنی است که در این فصل، مصالح سیاسی به معنای عام آن به کار رفته و شامل هر مسئله ای می شود که یک سوی آن دولت است و سوی دیگر آن مردم می باشند.
بحث نیز در جایی است که نمی توان حقیقت را به گونه ای کتمان کرد و دو راه بیش تر در پیش نداریم و سرانجام آن که اگر هم دولت گاه ناچار از دروغ گفتن باشد، باید آن را با معیار ضرورت سنجید، نه این که حقی به نام حق دروغ گفتن برای دولت قائل باشیم.

چکیده فصل

1. آیا دولت اسلامی اخلاقا مجاز است که برای مصالح سیاسی شهروندان خود به آنان دروغ بگوید؟
2. پاسخ به این سوال در گرو طرح رابطه اخلاق با سیاست است. در این زمینه چهار دیدگاه وجود دارد:
الف) اخلاق از سیاست جدا است؛
ب) اخلاق تابع سیاست می باشد؛
ج) اخلاق در سطح فردی با اخلاق اجتماعی تفاوت دارد؛
د) اخلاق، بنیاد سیاست است.
3. بزرگ ترین انتقاد وارد بر سه دیدگاه نخست، تعارض درونی آنها است که نتیجه اش بی اخلاقی شهروندان می باشد. نظامی که به هر صورت اخلاق را از سیاست جدا بداند، نمی تواند از شهروندان خود انتظار داشته باشد که اخلاقی رفتار کنند.
4. دیدگاه یگانگی اخلاق و سیاست، بر قرآن و آموزه های دینی است. این دیدگاه، انسجام درونی دارد. تنها اشکالی که بر آن وارد کرده اند، آن است که عملا اجرای آن دشوار می باشد اما دشواری به معنای محال بودن نیست اگر دیدگاه اسلام براساس وحدت این دو باشد، ناگزیر باید آن را پذیرفت.
5. براساس دیدگاه چهارم، دروغ گفتن شهریاران به شهروندان، هیچ توجیه اخلاقی ندارد.
6. توجیهاتی برای ضرورت دروغ گویی زمام داران به شهروندان آورده شده است، اما چنین توجیهاتی نمی تواند پاسخ گوی پیامدهای منفی آن باشد.
7. هر نوع دروغ مصلحت آمیزی که از طرف زمام داران به مردم گفته شود، در درازمدت مایه رواج بی اخلاقی شهروندان، دروغ گفتن و بی اعتمادی به دولت می گردد و مصلحت بزرگ تری را که بقای دولت باشد از بین می برد.
8. از این رو به هیچ رو نمی توان دولت را اخلاقا به دروغ گفتن به شهروندان خود مجاز کرد؛ به ویژه آن که عملا دروغ هایی که در این زمینه گفته می شود نه برای مصلحت شهروندان، که برای پوشاندن ضعف های خود دولت است.

فصل هشتم: دروغ های بی ضرر

آیا دروغ های بی ضرری که گفته می شود غیر اخلاقی است؟
نخست ببینیم مقصود از دروغ های بی ضرر یا به قول انگلیسی زبان ها دروغ های سفید(712) چیست؟ غالب ما می کوشیم دروغ های خود را بی ضرر معرفی کنیم و بدین ترتیب بیش تر دروغ ها در دایره بی ضرر خواهند گنجید، اما در مجموع مقصود از دروغ های بی ضرر دروغ هایی است که به کسی زیان نمی زند و نیت بدخواهانه ای نیز در پشت آنها نهفته نیست؛ مانند تعارف های روزمره، توصیه نامه ها و معرفی نامه های شغلی و جملاتی که گوینده و شنونده هر دو می دانند که مقصود، مفاد کلمات نیست مثال های چندی می تواند مفهوم دروغ بی ضرر را روشن تر کند.
دانشجویی نزد استادش می آید و از او یک توصیه نامه علمی و معرفی نامه شغلی درخواست می کند. او نیز برای این که به دانشجو کمکی کرده و نان کسی را نبریده باشد - گرچه می داند که آن دانشجو چندان درسخوان و جدی نبوده است - شرح کشافی درباره فضایل علمی و اخلاقی او می نویسد و بدین ترتیب هم ثوابی می کند و هم آن دانشجو را شاد می سازد.
یکی از اعضای خانواده لباس تازه ای دوخته و به تن کرده است و از ما درباره رنگ و دوخت آن نظر می خواهد. با آن که بی سلیقگی صاحب لباس ما را متعجب ساخته است، برای این که دلش را نشکنیم، از طرح رنگ و دوخت لباس بیش از آن که انتظار می رود تعریف می کنیم. بدین ترتیب هم خودمان را از دردسر نجات داده ایم و هم کسی را شاد کرده ایم.
غذای بی مزه ای به ما تعارف می کنند پس از آن که غذا را به ناچار خوردیم، از ما درباره آن نظر می خواهند و ما برای آن که اجر آشپز ضایع نشود، از آن غذا به صورت مبالغه آمیزی تعریف می کنیم و...
همه این ها گونه هایی از دروغ های بی ضرر به شمار می روند، چرا که نه کسی را می آزارند و نه قصد فریبی در آنها نهفته است، از این رو به نظر می رسد که مجاز باشند.