فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

فصل پنجم: دروغ به بیماران دم مرگ

عمری به عبث راندم و هر نقش دلاویز - بی پرده چو دریافتمش، نقش خطا بود
جز مرگ که یکتا در زندان حیات است - باقی همه دیواره دروازه نما بود(506)

طرح مسئله

شخص بیماری پس از مراجعه به پزشکان و نگرفتن نتیجه، به پزشکی متخصص مراجعه می کند و از دردهای داخلی گنگی شکایت می کند. پس از آزمایش های گوناگون، پزشک درمی یابد که آن شخص به بیماری سرطان پیش رفته مبتلاست و حداکثر تا شش ماه دیگر زنده می ماند. این بیماری درمان ناپذیر است و حتی شیمی درمانی نمی تواند بیش از دو سه ماه مرگ حتمی او را به تعویق اندازد. حال آیا پزشک موظف است که حقیقت را به بیمارش بگوید یا آن که اخلاقا مجاز است در برابر پرسش های مکرر بیمار و حقیقت خواهی او، راه دیگری در پیش گیرد و به دروغ بیماری او را بی اهمیت و درمان پذیر معرفی کند؟
غالبا در پاسخ به این پرسش، شق دوم را تجویز می کنند و چنین دروغی را مصلحت آمیز و به سود و مصلحت بیمار معرفی می کنند و آن را بر اثر نیت خیرخواهانه پزشک، از دروغ های فریبنده جدا می نمایند.

پیشینه بحث

این مسئله در کتاب های اخلاقی ما مطرح نشده است و در نتیجه کسی آن را از دروغ های مجاز بر نشمرده، اما از طریق ترجمه پاره ای مباحث روان شناختی به زبان فارسی، این نوع دروغ نیز در پاره ای متون تربیتی، دروغ مصلحت آمیز به حساب آمده است؛ برای مثال در مقاله روان شناسی دروغ، دروغ به بیماران مشرف به مرگ، از دروغ های اخلاقی شمرده شده است.(507)
مولف دیگری به استناد همین مقاله هنگام بیان دروغ مصلحت آمیز، دروغ به بیماران مشرف به مرگ را نیز از مصادیق آن معرفی می کند.(508)
این دو نیز به همین مقدار بسنده می کنند و به بحث دیگری می پردازند. از این دو که بگذریم، دیگر بحث و نظری در باب آن نمی یابیم، البته خانم سیسلاباک این مسئله را طی یک فصل از کتاب خود به دقت کاویده و نکات بدیعی را بیان داشته است(509) که در جای خود بدان اشاره خواهد شد، لذا نگارنده کوشید این مسئله را با کسانی از قشرهای مختلف طرح کند و نظر آنان را بخواهد. پاسخ غالب کسان، مصلحت آمیز بودن چنین دروغی را تأیید می کرد. در این جا نخست می کوشیم دلایلی که به سود این نوع دروغ گویی آورده می شود، بررسی کنیم و آن گاه این پدیده را از منظر اخلاق اسلامی بنگریم و ببینیم که آیا چنین دروغی واقعا مصلحت آمیز است.