فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

آیا دروغ آموزی به کودکان مجاز است؟

مشکلات دیدگاه فوق به همین مسائل محدود نمی ماند. غالب عالمان اخلاق مسئله دروغ را از دیدگاه دروغ گو کاویده اند و با توجه به نقشی که ایفا می کند، آن را مجاز یا غیر مجاز اعلام داشته اند؛ حال آن که برای فهم دقیق تر این مسئله، باید دروغ را از منظر گسترده تری دید. این نکته به ویژه در مورد دروغ گو وجود دارد. چرا که در این جا ما به طور غیر مستقیم به کودکان می آموزیم که دروغ بگویند. ما از سویی طی گفتارهای اخلاقی خود، کودکان را از دروغ گویی برحذر می داریم. اما در عمل خود را مجاز می دانیم که به آن دروغ بگوییم و این را به مصلحت آنان می دانیم. این کار ما براساس یک فرض نادرست استوار است و آن این که کودکان متوجه دروغ گویی ما نمی شوند. خطاست اگر چنین تصوری داشته باشیم. دیر یا زود، آنان به دروغ گویی ما پی می برند و در آن صورت یا بر ضد همه آن چه گفته ایم عصیان می کنند و یا راه ما را در دروغ گویی دنبال می نمایند و آنان نیز متقابلا به ما دروغ خواهند گفت.
چندی پیش در تهران جنایتی در خیابان گاندی رخ داد و جنایت کاران نوجوان به دام افتادند. یکی از این جانیان، دختری به نام سمیه بود که دو کودک خردسال؛ یعنی خواهر و برادر خود را وحشیانه به قتل رسانده بود. این دو هیچ سابقه شرارت نداشتند. خانواده های آنان نیز خانواده هایی مرفه و دارای موقعیت اقتصادی خوبی بودند. سمیه در آخرین دفاعیه اش در دادگاه، ریشه این جنایت را دروغ هایی که شنیده بود معرفی کرد: او در آخرین دفاع، از دروغ و ریای حاکم بر زندگی اش سخن گفت. این که نه در جامعه و نه در خانواده اش، هرگز نفهمیده چه کاری درست و چه کاری نادرست است.(498)
بدین ترتیب روزی که کودکان به دوگانگی گفتار و کردار پدر و مادر پی برند و دریابند که رفتارشان بر خلاف اصول اخلاقی است که تلقین می کنند، در برابر این دروغ ها واکنش نشان می دهند. امروزه یکی از اختلالات رفتاری و اخلاقی دروغ گویی کودکان است است. غالب روان شناسان کودک و مشاوران تربیتی به این معضل پرداخته و در باب ریشه ها و عوامل آن بحث کرده و برای درمان آن نسخه هایی تجویز کرده اند.
احتمالا هیچ پدر و مادری دوست ندارد که فرزندش دروغ گو بار آید، از این رو یکی از دلایل مراجعه به مشاوران، درخواست حل این بیماری در کودکان است؛ اما جالب است که بدانیم یکی از عوامل دروغ گویی کودکان، دروغ گویی پدر و مادر به آنان می باشد. در این باب گفته اند: یکی از علل دروغ گویی، وجود الگوهای بدآموز در محیط کودک است. اگر پدر، مادر و... حتی معلمی که با کودک در تماس است دروغ گو باشند، اولین درس دروغ گویی را کودک از این افراد یاد خواهد گرفت.(499) بدین ترتیب راه حل این مشکل نیز آشکار می شود و اگر افرادی که با کودک در رابطه هستند راست گو باشند، کودک طبعا راست گو بار خواهد آمد.(500)
این مسئله از نظر تربیتی چنان جدی است که مشاوران می گویند هرگز و تحت هیچ عنوان، نباید به کودکان دروغ گفت.(501) برای این که کودکان ما راست گو بار آیند، کافی نیست که به آنان بگوییم دروغ بد است، راستی خوب است بلکه باید اول آن ها را در محیط صدق و راستی نشو و نما دهیم.(502)
باری، اگر در پی اخلاقی زیستن فرزندان خود هستیم و راست گویی را ارزش و دروغ گویی را ضد ارزش می دانیم، باید متوجه باشیم که دروغ های هر چند مصلحت آمیز، بذر دروغ و نفاق را در وجودشان می افشاند و آنان را دروغ گو بار می آورد، اما اگر خواهان صداقت آنان هستیم و در این باب احساس مسئولیت می کنیم. باید هرگز کودکان خود را با وعده های دروغ گول نزنیم و سعی کنیم با آنان یک رنگ و صدیق باشیم. در غیر این صورت خودمان خواهیم بود که با وعده ای دروغ، به کودکان خود راه دروغ گویی و فریب را یاد می دهیم .ژان پیاژه در این باره می گوید: وقتی کودک خردسال اسباب و اثاثیه شکستنی را در دسترس خود یافت، آن ها را می شکند و به هم می زند. در این موقع مادر مجبور است تمام شکستنی ها را از دسترس او بردارد تا شکسته نشود. دروغ نیز همین طور است. اگر اسباب و افزار آن را از دسترس کودک برداشتید، نیازی به دروغ گفتن پیدا نمی کند.(503) و مهم ترین ابزار دروغ گویی، الگوی کارآمد و موفقی چون پدر و مادر است.
سخن کوتاه، اگر دروغ آموزی به کودکان غیر اخلاقی است و باید از آن پیش گیری کرد، دروغ گویی پدر و مادر را نیز باید غیر اخلاقی شمرد. بدین ترتیب به این جا می رسیم که دروغ گفتن به کودک هیچ وجه اخلاقی ندارد. پاره ای از عالمان گذشته و معاصران نیز، اشاراتی هر چند کوتاه به این مسئله کرده اند. قرطبی پس از نقل ماجرای عبدالله بن عامر و سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله نتیجه می گیرد که وفای به وعده ای که به کودکان خردسال می دهیم واجب است.(504) محمد احمد جاد المولی نیز - که دروغ های مجاز سه گانه را می پذیرد - قاطعانه هرگونه دروغی را به کودک منع می کند و می گوید که از نظر شارع جایز نیست که به کودک وعده ای دهیم و از وفای به آن خودداری ورزیم.(505)
حال با این همه مفاسدی که دروغ گفتن به کودک دارد و آن منع صریحی که از شارع رسیده است، با اضافه مسائلی که روان شناسی تربیتی جدید آشکار کرده است، چگونه می توان دروغ گفتن به کودکان را مجاز شمرد؟

جمع بندی

شارع مقدس اسلام دروغ گفتن به کودکان را مجاز نمی شمارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به صراحت وعده دروغ دادن به کودکان را منع می کند و آن را مستوجب خشم خدا می داند. پاره ای عالمان اخلاق و فقیهان، دروغ گفتن به کودک را مجاز می شمارند، اما این جواز به هیچ دلیل شرعی مستند نیست و صرفا استحسان یا قیاسی ناقص می باشد. یافته های جدید روان شناسی تربیتی نیز یکی از علل دروغ گویی کودکان را دروغ گویی به آنان می داند. کودکان، نخست دروغ گفتن را از پدر و مادر خود می آموزند پس اگر می خواهیم کودکان ما دروغ نگویند، نباید به آنان دروغ بگوییم.
دروغ به کودکان از مصادیق ضرورت یا مصلحت به شمار نمی رود، از این رو هرگز نمی توان با این عنوان به آنان دروغ گفت.

چکیده فصل

1. در ادله شرعی، هیچ جوازی برای دروغ گفتن به کودکان وجود ندارد؛
2. پاره ای احادیث، به صراحت دروغ گویی به کودکان را منع می کنند؛
3. پاره ای عالمان اخلاق - چون غزالی و نراقی - دروغ گویی به کودکان را مجاز شمرده و آن را در حکم دروغ گویی به زن دانسته اند؛
4. این قیاس و الحاق، نه از باب وحدت ملاک است و نه از باب اولویت، و چیزی جز استحسانی نادرست نمی باشد؛
5. نمی توان دروغ به کودکان را از مصادیق ضرورت و دارای مصلحت دانست؛
6. دروغ گفتن به کودکان، از علل دروغ گویی آنان است و موجب بدآموزی می شود؛
7. یافته های جدید روان شناسی تربیتی، گواه آن است که نباید به کودکان دروغ گفت؛
8. هرگز نمی توان به کودکان - به عنوان کودک - دروغ گفت.