فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

طرح مسئله

در کنار احادیثی که هر نوع دروغی را منع می کند، پاره ای روایات دو نوع دروغ را مجاز می شمارد؛ برای مثال از امام صادق علیه السلام منقول است که ایشان فرمود: الکذب مذموم الا فی أمرین: دفع شر الظلمة و اصلاح ذات البین؛ دروغ نکوهیده است، جز در دو مورد: دفع شر ستم کاران و اصلاح میان مردمان.(479) احادیث دیگری سه نوع دروغ را مجاز می شمارد؛ مانند حدیث ام کلثوم بنت عقبه، ابن شهاب، اسماء بنت یزید و این حدیث امام صادق علیه السلام که در آن می فرماید: کل کذب مسئول عنه صاحبه یوما الا (کذبا) فی ثلاثه...؛ هر دروغی روزی گوینده اش از آن بازخواست می شود، جز در سه مورد....(480) بدین ترتیب برخی احادیث دو مورد و برخی سه مورد را استثنا می کنند و در همین حد متوقف می ماند.
غالب محدثان و عالمان اخلاق نیز، این سه مورد را بحث کرده اند و تصریح نموده که در روایات این سه مورد مشخصا استثنا شده اند،(481) اما آنان در همین حد نمانده اند و کوشیده اند از طریق وحدت ملاک، موارد دیگری را نیز بدان بیفزایند.
مرحوم نراقی (پدر) پس از نقل احادیثی که دروغ گفتن را در سه مورد مجاز می شمارد، می نویسد: گرچه این اخبار به مقاصد سه گانه منحصر هستند، لیکن دیگر مقاصد ضروری که در مصلحت از این موارد بالاتر یا در همان حد هستند نیز، از باب اولویت یا اتحاد طریق، بدان ها ملحق می شوند.(482) آن گاه موارد دیگری نام می برد که در آن ها دروغ گفتن جایز است؛ هر چند در احادیث بدان تصریح نشده است.
غزالی نیز پس از نقل موارد سه گانه دروغ مجاز می گوید که احادیث به صراحت این سه مورد را استثنا کرده است، اما موارد مشابه آن ها را نیز می توان بدان ها پیوست.(483) یکی از مواردی که براساس اولویت یا اتحاد طریق، جزو دروغ های مجاز به شمار رفته، دروغ به کودکان است. غزالی حکم دروغ به کودکان را از سنخ دروغ به زنان می شمارد و چون این یک را مجاز دانسته است، دروغ به کودکان را نیز مجاز می شمارد و می گوید: اگر کودک جز از راه وعده و وعید و ترساندن دروغین به مکتب خانه راغب نشود، این کار مباح خواهد بود.(484)
نراقی (پدر) نیز کودکان را به زنان ملحق می کند و می گوید: اگر کودک به نوشتن و دیگر کارهایی که به او فرمان می دهند جز به وسیله وعده و وعید و ترساندن راغب نشود، ای کار جایز خواهد بود؛ هر چند که قصد وفای به آن در کار نباشد.(485) نراقی پسر هم می نویسد: هرگاه طفلی را به شغلی مأمور سازی و او رغبت به آن نکند؛ از مکتب رفتن یا شغلی دیگر جایز است که او را وعده دهی یا بترسانی که با تو چنین و چنان خواهم کرد؛ اگر چه منظور تو کردن آن نباشد.(486) آیت الله مهدوی کنی نیز به این مسئله تصریح نمی کند، اما در بحث دروغ به خانواده و همسر، سیاق عبارت و ضمایر را به گونه ای سازمان می دهد که گویی ایشان هم دروغ به کودکان را مجاز می شمارد.(487) مرحوم آیت الله خویی نیز از ظاهر روایاتی که دروغ به زن را مجاز می دانست نتیجه می گیرد که نه تنها دروغ به زن، بلکه به همه اعضای خانواده نیز جایز است.(488)
بدین ترتیب با دیدگاهی مواجه هستیم که دروغ به کودکان را مجاز می شمارد و آن را از دایره غیر اخلاقی بودن بیرون می آورد.

روایات چه می گویند؟

برخلاف موارد منصوص، هیچ روایتی - هر چند ضعیف یا مجمل - دروغ به کودکان را تجویز نمی کند. برعکس، احادیث متعددی دروغ گویی به کودکان را اکیداً منع می نماید؛ برای نمونه روایات زیر را نقل می کنیم:
1. عبدالله بن عامر خاطره ای را که از رسول خدا صلی الله علیه و آله داشت، چنین نقل می کند: جاء رسول الله بیتنا و أنا صبی صغیر، فذهبت ألعب فقالت لی أمی: یا عبدالله! تعال أعطیک. فقال رسول الله: ما أردت أن تعطیه؟ قالت: أردت أن أعطیه تمرا قال أما أنک لو لم تفعل، لکتب علیک کذبه؛ کودکی خردسال بودم که رسول خدا به خانه ما آمد. رفتم بازی کنم که مادرم به من گفت: عبدالله! بیا تا به تو چیزی بدهم. رسول خدا فرمود: چه می خواستی به او بدهی؟ مادرم گفت: می خواستم به او خرما بدهم. ایشان فرمود: آگاه باش، که اگر قصدت آن نبود که به او چیزی بدهی، دروغی به پایت نوشته می شد.(489)
2. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ان الکذب لا یصلح منه جد و لا هزل و لا أن یعد الرجل ابنه ثم لا ینجز له؛ دروغ، جدی و شوخی آن شایسته نیست و نه این که مردی به فرزندش وعده دهد و آن گاه به آن وفا نکند.(490)
3. امام کاظم علیه السلام فرمود: اذا وعدتم الصغار فأوفوا لهم فانهم یرون أنتم الذین ترزقونهم و أن الله لا یغضب بشی ء کغضبه للنساء و الصبیان؛ هرگاه به کودکان وعده دادید، بدان وفا کنید، چون که آنان تنها ما را روزی رسان خود می دانند و خداوند برای چیزی چون زنان و کودکان خشمگین نمی شود.(491)
بدین ترتیب روایات صریحا دروغ گویی به کودکان و وعده دادن های دروغین را به آنان منع می کنند؛ پس در این جا سه گروه روایت داریم: گروهی که مطلقا دروغ را منع می کنند؛ دسته ای که مطلقا خلف وعده را منع می نمایند و گروهی که مشخصا دروغ گویی به کودکان را منع می کنند. اگر ما باشیم و این روایات، به راحتی می توان نتیجه گرفت که نباید به کودکان - به عنوان کودک - دروغ گفت.

موافقان دروغ گویی چه می گویند؟

ظاهرا سنت غالب بر آن بوده که می توان اخلاقا به کودکان دروغ گفت. غزالی که خود راوی حدیث اول نیز هست و آن را جزو احادیث منع کننده دروغ نقل می کند،(492) دروغ گویی به کودکان را مجاز می شمارد و در توجیه این روایت می گوید: درست است که در اخبار داریم که در این صورت دروغی نوشته می شود، اما حتی دروغ مباح نیز، به عنوان دروغ نوشته و از آن بازخواست می شود و در صورت صحت نیت، از آن در می گذرند.(493) ایشان به همین مقدار بسنده می کند و می گذرد؛ حال آن که چنین توجیهی پذیرفتنی به نظر نمی رسد و تعبیر روایت به گونه ای است که مقصود از نوشته شدن دروغ، کیفردار بودن آن است، نه این که همین طور نوشته و سپس پاک می شود.
نراقی (پدر) از همین توضیح کوتاه نیز دریغ می کند و صرفا دروغ گویی به کودکان را مجاز می شمارد و آنان را به زنان ملحق می کند.(494) نراقی (پسر) هم توضیحی نمی دهد و فقط چنین کاری را مجاز می شمارد.(495) مرحوم آیت الله خویی پس از بررسی فقهی روایاتی که در باب مجاز بودن دروغ گویی برای اصلاح آمده است، مجاز بودن دروغ گفتن به زن و حتی مطلق خانواده (زن و فرزند) را نتیجه می گیرد و اطلاق ادله حرمت کذب را با این احادیث قید می زند، هم چنین ادله وجوب وفای به وعده را با همین روایات مقید می سازد. به تعبیر دیگر، روایات متعدد مطلقا دروغ را حرام شمرده اند و احادیث دیگری مطلقا وفای به عهد را واجب دانسته اند، اما روایات مجوز دروغ گویی برای اصلاح، آن حرمت و این وجوب را قید می زند؛ در نتیجه دروغ گفتن به زن و فرزند حرام نیست و وفا کردن به وعده هایی که به آنان داده می شود نیز واجب نمی باشد.
دیگر بیش از این چیزی در این باب بیان نگردیده و اصل بر مسلم بودن آن گذاشته شده است.